Wacht niet op de morgen is in vele opzichten een verwant aan Ik Was een Christen, een boek van dezelfde schrijfster dat mij zeer dierbaar is. De beide boeken laten een vergelijkbare, zéér sterke indruk achter. Overigens geldt voor beide boeken dat ik niet verwacht dat ze door veel mensen gelezen zullen worden, wat een groot gemis is.

De setting voor Wacht niet op de morgen is Outremer, oftewel het Heilige Land, in de twaalfde eeuw. Niet een plaats of tijd waar ik veel van weet of waar je veel van ziet in fictie. Ik vraag mij ten sterkste af waarom; om de periode ‘woelig’ te noemen is een enorm understatement. Er is een onrust tussen christenen, joden en moslims die elkaar het Heilige Land betwisten – een onrust die uiteindelijk uitloopt op een jihad. De christenen onderling vechten om de troon in het koninkrijk Jeruzalem. Huwelijken worden gesloten en ontbonden alsof het niets is en met enige regelmaat komt er iemand onder raadselachtige omstandigheden om het leven. Ik snap oprecht niet waarom niet meer fictie zich in deze setting afspeelt.

Zoals in haar eerdere boek gebruikt Rosseels ook hier een rijk gekleurde, fascinerende historische achtergrond waartegen zich met name persoonlijke drama’s voltrekken. Hoofdpersoon hierin is Gilles de Malle, een (fictieve) bijna-monnik die zich naar Outremer laat meeslepen door de idealistische (en historische) Gerard van Ridevorde. Eenmaal daar blijken hun idealen niet opgewassen tegen de werkelijkheid en gaan de beide mannen hun eigen weg. Door de ogen van Gilles leren we een groot aantal historische figuren kennen. Het meeste indruk maakt Boudewijn IV, de jonge, melaatse koning van Jeruzalem. Gilles vat een grote genegenheid voor hem op (net als ik) en blijft bij hem in de jaren van diens mensonterende aftakeling. Het lijden en sterven van Boudewijn maken op Gilles een verpletterende indruk. Ze dragen in grote mate bij aan de geloofscrisis die Gilles doormaakt. Rosseels beschrijft zowel de ziekte van Boudewijn als de crisis van Gilles met een pijnlijke eerlijkheid die er bij mij behoorlijk inhakt.

Wacht niet op de morgen is echter niet alleen een verhaal over het geloof en het lijden. Het gaat ook over vriendschap en (religieuze) verdraagzaamheid. Over loyaliteit en wraak. Over heimwee en verlangen naar het onbereikbare. We zien het slagveld, het paleis en het ziekbed, waar de geschiedenis zich ontvouwt terwijl wij toekijken. Dit alles maakt het tot een compleet en ijzersterk boek. Nogmaals, ik denk niet dat veel mensen het zullen lezen. Het gaat echt diep, in zowel de historische achtergrond als in Gilles’ geloofscrisis. Toch hoop ik dat er lezers zijn voor wie dit geen belemmering is. Dit boek verdient het om veel meer gelezen en gewaardeerd te worden.

Niet het soort boek dat ik normaliter lees. Ik ben namelijk nogal gehecht aan het concept van 'plot', en het plot van Die Wand kan met een paar regels beschreven worden. Toch vond ik, net als anderen voor mij, het boek zeker spannend.

Het is dus niet omdat er zoveel gebeurt. Er is, op enkele pagina's na, geen enkele menselijke interactie, we komen totaal niets te weten over hoe de wand er zomaar gekomen is, en ook over het leven van de hoofdpersoon voordat ze geïsoleerd raakte, wordt amper gesproken. Het is de natuur die het verhaal voortdrijft; het wisselen van de seizoenen, het voortplanten van de dieren, de aardappeloogst. Als ik van tevoren geweten had dat dit het grootste deel van het boek beslaat, zou ik er waarschijnlijk niet aan begonnen zijn.

En dan zou ik iets gemist hebben. Wat het precies is, weet ik niet. Geen diep inzicht in personages, want de hoofdpersoon laat zeker niet het achterste van haar tong zien. Toch kom je heel dichtbij haar, en zelfs de dieren worden levensechte personages. Nu ben ik geen hondenliefhebber, maar de dood van Luchs vond ik erg aangrijpend. De weinige plottechnische spanning in dit boek komt voor uit verwijzingen naar dit voorval. Het vindt tot mijn verbazing pas aan het eind van het boek plaats. Wat gebeurt er dan? Is er dan nog hoop?

Ik weet het niet. Die Wand is het soort boek dat je met meer vragen achterlaat dan toen je eraan begon, maar dit keer frustreert het me niet. Je kunt er allerlei theorieën op loslaten, maar dat hoeft voor mij niet - heel ongewoon voor mij, overigens. Het is goed zoals het is.

Dit was zo’n titel waar mijn oog al enkele keren op gevallen was, en ik had elke keer het gevoel dat ik dit verhaal kende. Dat blijkt te kloppen, al weet ik niet waardoor. Mogelijk doordat ik de film Sommersby gezien heb en wilde weten waar dat verhaal op gebaseerd was. The Wife of Martin Guerre is op twee manieren echter duidelijk anders dan de film. Allereerst is de setting anders, en ten tweede – en belangrijker – is de toon héél anders.

De setting is een bergdorp in Frankrijk, in de zestiende eeuw. De Guerres zijn een welvarende boerenfamilie met Martins vader aan het hoofd. Bertrande is niet ongelukkig in haar huwelijk en accepteert zowel de absolute autoriteit van haar schoonvader als Martins opstandigheid daartegen zonder vragen. Als Martin verdwijnt schikt ze zich in haar lot, als hij terugkomt accepteert ze dat aanvankelijk net zo makkelijk. Het is daarom wat raadselachtig waarom ze, heel geleidelijk, niet alleen gaat twijfelen aan de identiteit van de man die zich haar echtgenoot noemt, maar daar ook actie op onderneemt. De schrijfster noemt angst voor zonde als motivatie, maar dat wordt niet voldoende uitgewerkt om de breuk met Bertrandes eerder klakkeloze acceptatie te verklaren.

Dat die verklaring mij niet helemaal overtuigt komt door de toon van het boek. Lewis schrijft haast documentair, meer ‘tell’ dan ‘show’, alsof ze niet helemaal zeker is of ze een historische roman schrijft of toch meer een essay. De sporadische dramatische scènes zijn goed geschreven maar doen denken aan een gedramatiseerde reconstructie in een historische documentaire. Bertrandes dilemma is duidelijk genoeg, maar ik heb haar niet genoeg leren kennen om te begrijpen waarom ze haar keuzes maakt. En dat is zo’n zonde! De feiten lenen zich zo goed voor een psychologische roman…

Het maakt het boek meer intellectueel dan emotioneel indrukwekkend. Pas bij de laatste bladzijden van The Wife of Martin Guerre verandert dat. De terugkeer van de echte Martin Guerre brengt Bertrande geen enkele vreugde, noch de veroordeling van de bedrieger. Ze laat hen beiden in rechtszaal achter: ‘de liefde […] die ze verworpen had omdat hij verboden was, en ook de liefde die haar had verworpen’. Pas nu wordt de tragische werkelijkheid van dit verhaal zonder winnaars echt voelbaar.

Zolang ik me kan herinneren heb ik een zwak gehad voor verhalen vol hofintriges. Tot nu toe was dat met name het Engelse hof ten tijde van de Tudors, maar blijkens The Winter Palace doet het Russische hof daar niet voor onder.

Varvara is een spionne en maakt het dus letterlijk van dichtbij mee: affaires, complotten, geheime bevallingen... Elizabeth is onberekenbaar en Varvara's positie is dus altijd onzeker, wat het boek een prettige spanning meegeeft. Sophie, omgedoopt tot Catharina, lijkt wat menselijker te zijn en Varvara dient haar met meer liefde dan onderdanigheid, maar dat neemt niet weg dat Varvara niet meer dan een werktuig is. Iets dat ze, naarmate het boek vordert, steeds meer uit het oog dreigt te verliezen.

Wat Stachniak knap gedaan heeft, is Varvara te laten vertellen en dan toch de lezer het gevoel geven dat hij meer weet dan Varvara zelf. Als haar echtgenoot, die ze allesbehalve zelf heeft uitgekozen, sterft is Varvara zelf verbaasd over hoeveel verdriet ze heeft, terwijl ik al lang doorhad dat ze langzamerhand oprecht om Jegor was gaan geven. Blijkbaar maakt ambitie blind - en niet alleen voor de simpele genoegens van het leven. Zelf vond ik het eind, als Varvara tot het besef komt dat ze niet meer dan een werktuig was voor Catharina, een beetje overhaast. Ook had ik gehoopt dat Varvara een zielsverwant zou vinden, iemand die net als zij het hof door en door kent en er toch nooit echt deel van heeft uitgemaakt. Iemand die net als zij het zat werd om met liefde te dienen maar nooit oprechte vriendschap terug te krijgen. Even dacht ik dat Alexej Orlov daar wel een goede kandidaat voor was - ik kan me voorstellen dat hij het zat wordt om altijd maar de zooi van zijn broer te moeten opruimen, en hij was altijd vriendelijk voor Varvara - maar helaas...

Er zijn maar een paar kleine minpuntjes. Sommige uitdrukkingen worden wel heel vaak gebruikt en een paar personages neigen naar karikaturen. Dat neemt niet weg dat het plot (in grote lijnen echt gebeurd) heerlijk is en de sfeer is goed getekend. Die twee dingen alleen al maken het boek meer dan de moeite waard om te lezen.

Hoewel het einde niet echt open is, heb ik wel het gevoel dat er ruimte is voor een vervolg. En dat zal ik zeker graag lezen! Ik weet nog niet zo heel veel van de geschiedenis van de tsaren (behalve hun dramatische eind) maar als de rest net zo is als de paar jaren die in The Winterpalace worden beschreven, wil ik er graag meer van weten.

Wolf Hall is een boek dat ik met hoge verwachtingen begon te lezen. Ik had er veel positiefs over gelezen én ik ben een liefhebber van alles dat over de Tudors gaat. Henry VIII met zijn zes vrouwen en zijn hof dat bol staat van intriges blijft interessant genoeg om steeds weer een ander boek over te lezen. Schreef Philippa Gregory vanuit het vrouwelijk perspectief (dat van Mary Boleyn in The Other Boleyn Girl en dat van Katherine of Aragon in The Constant Princess) krijgen we nu een heel andere invalshoek: Thomas Cromwell, een selfmade man te midden van mannen met heel andere achtergronden en stambomen.

Cromwell is meteen het sterkste punt van Wolf Hall. Hij is een zeer complex personage, waarmee je goed kunt meevoelen maar die ook volstrekt onbegrijpelijk kan zijn. Zijn moraal is twijfelachtig, dat hij sluw is valt niet te ontkennen en sommige dingen die hij doet of zegt zijn ronduit schokkend. Maar het is dezelfde man die in het geheim ketterse boeken smokkelt, die zich als een onberispelijk christen gedraagt tegenover zijn minder welgestelde naasten, en die heel invoelbare menselijke gevoelens toont. Je bent geneigd hem zoveel te vergeven omdat je ziet hoe hij nog steeds droomt over zijn dochtertje Grace met haar engelenvleugels en omdat je nog zo goed weet hoe hij aan het begin volledig in tranen is na het verlies van zijn vrouw.

In Wolf Hall wordt een ontstellend aantal personages ten tonele gevoerd. Op een gegeven moment heb ik het maar opgegeven om Thomas Audley en Thomas Avery, de Francissen en Henry’s uit elkaar te houden. Dat ik verder ook geen idee hebt wat de functies van Secretary, Clerk en Solicitor General inhouden en dat de functies ook nog wel eens van persoon verwisselen maakt het er niet makkelijker op. De lijst aan het begin helpt wel wat, maar niet altijd voldoende. Zoals gezegd heeft Mantel de gewoonte om naar Cromwell te verwijzen met ‘he’ en ‘him’ ook al was ‘he’ aan het begin van de zin nog iemand anders. Ook dit maakt de leesbaarheid er niet beter op. Hetzelfde geldt voor het feit dat flashbacks en veranderingen van scène soms midden in een alinea beginnen. Verder zijn er in dit lijvige boek talloze kleine zijplotjes en alinea’s waarvan ik geen idee hebben waarvoor ze dienen (wie weet wordt dat in volgende delen duidelijk?). Ik denk dat Wolf Hall simpeler had gekund zonder aan intensiteit en kwaliteit in te boeten.

Gelukkig staat er een heleboel goeds tegenover deze mankementen. Zoals gezegd is Cromwell zelf een fascinerend personage, maar ook Rafe Sadler, Mary Boleyn, Cranmer, Jane Seymour, Norfolk en Suffolk zijn stuk voor stuk boeiend – en hebben nog echt bestaan ook; voor zover ik weet heeft Mantel de historische feiten zeer serieus behandeld. Hoewel sommige ontwikkelingen wat traag waren zijn andere juist weer heel goed geslaagd. De dood van Liz, Anne en Grace Cromwell vond ik bijvoorbeeld oprecht aangrijpend. Daarnaast blijft het absurde gegeven dat Henry jarenlang de rest van de wereld tegen zich in het harnas jaagt om te kunnen scheiden van zijn liefhebbende en volstrekt onschuldige vrouw en met iemand als Anne Boleyn te kunnen trouwen een geweldig verhaal. Truth is stranger than fiction, zeker als je bedenkt welke ontwikkelingen er volgen in het komende deel.

Goed, ik kan hier nog wel meer over zeggen, maar waar het op neerkomt is dat Wolf Hall bij vlagen een aardig lastig boek is dat echter een stevige indruk maakt – en dat doet verlangen naar het vervolg.

P.S.: over het vervolg gesproken, Bring Up the Bodies is echt een fantastische titel. De titel Wolf Hall is raadselachtig, zelfs tot op het eind. Ik heb wel wat hierover gelezen, maar het lijkt me zo’n titel waar je vooral je eigen interpretatie aan moet geven. Ik denk zelf dat het vooral een andere naam is voor het hof, waar man is wolf to man.

Na het lezen van Het Lied van Ooievaar en Dromedaris en met een nieuwe verfilming in het vooruitzicht leek het me de perfecte tijd voor een herlezing van Wuthering Heights. Ik kan me niet heugen wanneer ik het voor het laatst in z’n geheel gelezen heb – het moet lang geleden zijn geweest, want ik was bijna verbaasd hoe goed het was. En hoe intens!

De wreedheid en hardvochtigheid die ik me goed kon herinneren, blijken bij herlezing nog veel erger, en vrijwel alomtegenwoordig: de meeste personages zijn zowel dader als slachtoffer. Dat maakt dat ik over vrijwel alle personages sterk gemengde gevoelens heb. Verbaal en lichamelijk geweld is aan de orde van de dag. Emily Brontë werkt vervolgens verbluffend goed uit wat voor uitwerking dat heeft op verschillende personages. Het maakt Cathy egoïstisch en Heathcliff wreed, en als lezer ga je al snel geloven dat ze niet anders konden. Als de deftige meneer Linton senior voor het eerst de jonge Heathcliff ziet, zegt hij ‘it is but a boy – yet, the villain scowls so plainly in his face, would it not be a kindness to the country to hang him at once, before he shows his nature in acts, as well as features?’. Het is tragisch maar onvermijdelijk dat Heathcliff zich zijn hele leven vastklampt aan zijn wraak, want, zoals hij tegen Nelly opbiecht, zolang hij daarover denkt hoeft hij de pijn niet te voelen.

De tweede helft van het verhaal is vaak een ondergeschoven kindje en dat is jammer. Er zijn zoveel parallellen tussen de twee generaties (nog buiten alle dubbele namen om) maar de uitkomst is zo verschillend. De emotioneel verwaarloosde Hareton raakt niet verbitterd maar heeft Heathcliff zowaar lief, waardoor die er niet in slaagt om hem te gronde te richten. De eerste Cathy kon niet met Heathcliff trouwen omdat het haar naar beneden zou halen; haar dochter weet door haar liefde Hareton juist uit de ellende te trekken. Heathcliff ziet het aan en verliest het bittere genoegen dat hij altijd had in zijn wraak. Het viel me pas bij deze lezing op hoe het loslaten van zijn wraak hem eindelijk in staat stelt nader tot de zwervende ziel van Cathy te komen. Het is niet helemaal een redemption arc maar het is een prachtige manier om het verhaal te eindigen.

Brontë giet haar ingewikkelde verhaal vol getormenteerde personages in een complexe structuur, en dat wérkt. De hoofdpersonen komen zelf niet aan het woord en de informatie die je als lezer krijgt is vaak derdehands, met al dan niet betrouwbare vertellers ertussen. Desondanks heeft niet alleen elk personage, maar ook elke verteller zijn of haar eigen stem. Het verbreedt je perspectief, en daarnaast lijkt mij de bemoeienis van buitenstaander Lockwood uiterst belangrijk om de ‘vloek’ te verbreken die over de bewoners van Wuthering Heights hangt – iets wat hijzelf niet lijkt te beseffen, en mijzelf bij eerdere lezingen ook niet.

Het is mijns inziens een pijnlijke versimpeling om Wuthering Heights te zien als Groots Liefdesverhaal. Je gaat dan niet alleen voorbij aan de vernietigende effecten van die liefde, maar ook de invloed van onder meer klassenverschil, racisme, emotionele verwaarlozing, isolatie en psychotrauma. Emily Brontë heeft een rijk en ingenieus boek geschreven dat steeds weer meer of minder geslaagde adaptaties op zal leveren. Ik bekijk de controverse daaromheen met interesse en heb zelf ook zo mijn meningen, maar waar sommigen vrezen dat een slechte verfilming het boek schaadt, baart mij dat geen zorgen. Nu ik het eindelijk herlezen heb kan ik niet anders concluderen dan dat Wuthering Heights 179 jaar na verschijnen nog steeds onwankelbaar staat.