Dit boek (evenals De Woestijn van de Tartaren van Buzatti (1)) is geïnspireerd door Waiting for the Barbarians van C.P. Cavfafy. (2) Dat gedicht heeft een intrigerend thema: een samenleving die haar waarden overboord gooit, omwille van de ‘barbaren’. Barbaren die er wellicht niet eens zijn. Het enige wat mij niet aanstaat aan het gedicht, zijn de twee laatste zinnen; die rammen het thema er vakkundig in.

Eenzelfde kritiek richt ik tegen dit boek van Coetzee. Ook hier is de thematiek interessant. Door de ogen van een weifelende magistraat aanschouwen we het ‘beschaafde’ rijk dat onbeschofte martelingen uitvoert, omdat ze zich bedreigd voelen door vijandige barbaren. De inheemse bevolking wordt hierbij lukraak aangemerkt als barbaar. Daarnaast benadrukt Coetzee dat de ruige natuur slecht wordt begrepen door de ‘beschaafden’. Het rijk oogt zo als een parasiet die uiteindelijk zal worden uitgebannen. De vergelijking met (de kritiek op de) militaire aanwezigheid van het westen is natuurlijk snel gemaakt. Alleen is die kritiek hier niet echt bijtend, omdat het rijk overdreven kwaadaardig is. Iets wat keer, op keer, op keer wordt benadrukt. Het boek is hierdoor monotoon, hetgeen samen met de priegelige schrijfstijl van Coetzee resulteert in een vermoeiende leeservaring. “Ja, nou weet ik het wel” flitste in ieder geval meermaals door mijn hoofd.

Echt ergerlijk is het boek echter ook weer niet en een paar sterke scénes redden deze novelle van een onvoldoende. Met meer nuance en ademruimte was het verhaal indrukwekkender geweest. Of ik Coetzee echt een aansprekende schrijver vind, is na dit boek nog een groot vraagteken voor mij.

De waarde van geschiedenis, in de brede zin des woords, is een interessant centraal thema. Hoofdkarakter Tom Crick is namelijk een geschiedenisleraar met een eigen historie, wat zich paradoxaal genoeg niet in een chronologisch verhaal vertaalt. Het boek is een caleidoscopisch beeld van een man en het landschap waarin hij opgroeide. Crick besluit z'n levensverhaal te vertellen, deels omdat zijn vak wordt geschrapt, maar bovenal omdat zijn vrouw een kind steelt. Een wanhoopactie die op de laatste pagina's van het boek begrijpelijker is dan aan het begin.

Het einde wordt echter, zoals gezegd, niet lineair bereikt.....en nu het woord "einde" toch al ons hoofd zit, kan ik net zo goed hebben over een belangrijk thema van dit verhaal: de eindigheid van de geschiedenis. Met het, in de 80's bepaald niet irreële, nachtmerriebeeld van een nucleaire Holocaust in het achterhoofd wordt de waarde van geschiedenis door beroepsrebel Price openlijk ter kwestie gesteld. Wat rest er immers van het verleden als het enkel resulteert in verval, teleurstelling en uiteindelijk in de dood. Het is ook om deze thema's dat slinks een interessant zijplot wordt ingezet. De geschiedenis van brouwersfamilie Atkinson lijkt aanvankelijk weinig met het centrale plot van doen te hebben, maar is een sterk 'rise en fall'-verhaal waarin het einde van een familie symbool staat voor het einde van een geschiedenis. Vooruitgang wordt hierbij weer afgebroken door irrationaliteit en impulsiviteit. Het is eigenlijk gewoon een novelle op zichzelf.

Geschiedenis en eindigheid, water en land, destructie en opbouw. Swift speelt in dit boek subliem met uitersten die in het dagelijks leven eerder statisch en constant lijken. Zoals een waterlandschap saai oogt, totdat overstromingen en windvlagen het ogenschijnlijk monotone landschap in crisis brengen. Evenals een waterlandschap blijkt geschiedenis een proces van het eindeloos heroveren wat verloren is gegaan. Het enige wat van vooruitgang rest, is dat wat niet door de tijd wordt verorbert. Wat in ieder geval overeind blijft, is dat Waterland een uitzonderlijk sterk boek is dat ik gebiologeerd in een rap tempo uitlas.

Ik kan me vinden in de teneur rond dit boek. Dat er geen geest in de machine zit en wij dus ons brein zijn, was ik reeds met dr. Swaab eens. Dat genetica en de omstandigheden binnen de baarmoeder zeer bepalend zijn voor het verloop van een leven, was mij ook bekend. Dit boek zou mij dus moeten bevallen. Dr. Swaab presenteert neurobiologisch onderzoek echter als voldongen feiten; waarbij er weinig ruimte is voor tegengestelde interpretaties. Dat wringt! Zo krijg ik bij andere schrijvers (ik noem een Robert Sapolsky of een Andrew Huberman) eerder de indruk dat de neuroplasticiteit na de geboorte niet onbeperkt, maar ook zeker niet verwaarloosbaar is. Op basis van deze plasticitieit ontstaat immers een interessante interactie tussen de mens en zijn omgeving. De mens is weliswaar niet (geheel) maakbaar, maar Swaab zet de mens soms welhaast neer als een onbeïnvloedbare automaton wiens levenspad reeds vastligt. Daarnaast stoort de langdradige opzet van het boek mij ook. Als je dan toch ongenuanceerd bent; wees dan in ieder geval kort en bondig. Dat laat onverlet dat hetgeen Swaab beschrijft op zichzelf wel interessant is.

Ik kom daarom uit op een voldoende, hoewel ik Behave van Robert Sapolsky een stuk sterkere, genuanceerdere uiteenzetting van deze materie vind.

Best aardige beschouwingen omtrent de (ontdekking van de) Floresmens (1). Een mensachtige die korter van stuk is en een kleinere herseninhoud heeft. Deze ontdekking vormt een contra-indicatie voor de heersende opvatting, dat er een lineaire ontwikkeling is van mensaap tot mens: doorgaans denkt men namelijk dat mensapen groter werden en hun herseninhoud toenam. De relatieve jonge Floresmens staat echter haaks op deze gedachte. Ten minste indien sprake is van een ander soort en niet enkelweg individuen met een soort dwerggroei.

Dit gegeven combineert Frank Westerman met verhalen over de betrokken ‘wetenschappers’. Bepaald geen bescheiden academici gericht op falsificatie! Het zijn eerder avonturiers op zoek naar bevestiging van hun waarheid. Je kunt vraagtekens stellen bij hun beweegredenen. Het helpt hierbij niet dat persoonlijk en koloniaal leed meespeelt. Westerman behandelt deze problematiek redelijk evenwichtig. Hier en daar maakt hij wat allusies naar filosofische problematiek ( hoe beoordeel je de afwijking van een norm, hoe objectief is de wetenschap in de praktijk), maar diep gaat hij hier niet op in. Het levert in ieder geval een erg leesbaar boek op.

Een klassieker uit de Engelse literatuur die al langer mijn interesse wekte. Desalniettemin bevreemd de status van dit boek als liefdesverhaal mij wel enigszins; daar Wuthering Heights eerder een maalstroom aan geweld tracht te duiden. Aanjager van dit geweld is Heathcliff wier wraakzucht voor menig naargeestig moment zorgt. Dit doet hij niet geheel zonder reden: als kind wordt hij immers op wrange wijze wegens zijn afkomst achtergesteld. Nochtans handelt hij zo disproportioneel dat hij als door een duivel bezeten lijkt.

Bepaald geen sprookjesachtige materie met andere woorden. Dat ik geen rozengeur en maneschijn zou aantreffen, was mij gelukkig verklapt. De gelaagdheid van dit boek had ik echter niet verwacht. Deze diepte is gelegen in het slimme gebruik van perspectief. Huishoudster Nelly Dean is hier immers met name aan het woord. Zij oogt een neutrale toeschouwer, maar de doortastende lezer bemerkt dat ze zich gemakkelijk van blaam disculpeert en bepaalde karakters sympathieker acht. Het blijft daarom onduidelijk of de horrorachtige wijze waarop zij Heathcliff beschrijft accuraat is of wordt vervormd door haar eigen schuldgevoelens. Ondanks dat we, via onder meer brieven, enkele feiten vanuit andere personages beschouwen, blijft de waarheid hieromtrent diffuus. Het is mijns inziens de grootse kracht van dit boek.

De subjectiviteit van de narratief versterkt immers ook de thematiek. Emily Bronté lijkt vergeving naast wraak te willen zetten. De neiging om andere mensen een hak te zetten, volgt ogenschijnlijk uit een onvermogen tot zelfreflectie (bepaalde personages zien/herkennen geen spiegelbeeld). De ander wordt steeds bezien vanuit een bepaald frame (gesymboliseerd door een raam), wat dikwijls geen recht doet aan de gehele situatie.

Deze thematiek lijkt eerder te passen bij modernistische literatuur dan bij een boek uit de 19de eeuw. Buitengewoon indrukwekkend! Het is dan ook spijtig dat dit het enige boek van Bronté is dat bewaard is gebleven. Een diepgravend, beklemmend verhaal dat na de laatste pagina nog even nazindert.