Wat een grandioos verzet: om in zo'n onmenselijke omgeving vast te kunnen houden aan nuchtere menswaardigheid. De droge stijl, die niettemin vlijmscherpe observaties bevat, is inderdaad uiterst indrukwekkend. De wijze waarop "De Laatste" concludeert, voelt aan als een maagstomp; zo een inktzwarte beschrijving -van het psychologisch effect van gewelddadige ontmenselijking- laat mij niet onberoerd. "Is Dit een Mens" is kortom een belangrijke getuigenis van een van de zwartste pagina's uit de geschiedenis.

Het thema van dit boek is interessant: we herinneren de laatste keer dat we iets herinnerden. Gaandeweg vorm je zo een narratief over het verleden dat afwijkt van de feiten. Tevens zijn we soms blind voor onze mankementen. Zo beschrijft het eerste deel van deze roman de jeugd van het hoofdpersonage: hij heeft op school een arrogante vriendengroep met één getroebleerd genie. Op de universiteit krijgt het hoofdpersonage verkering. De relatie eindigt ietwat pijnlijk, waarna de jeugdliefde aanpapt met de geniale vriend. Onzer protagonist verzendt daarop een boze brief. Tot slot trouwt hij met iemand anders. Geen opzienbarende gebeurtenissen, maar de duivel zit’m in de details. In het tweede deel wordt namelijk duidelijk dat het hoofdpersonage manipulatiever en vervelender is dan dat hij zelf doorheeft. Indien het boek het bij deze rode draad gehouden had, was het een klein meesterwerk. Al helemaal omdat het boek de onbetrouwbaarheid van het geheugen mooi verbindt met twijfel over de validiteit van geschiedschrijving. Julian Barnes vergrijpt zich echter aan een plottwist, die het plot nodeloos complex maakt. Jammer!

Het heeft even geduurd, maar ik heb 'Grijze Bijen' uitgelezen. Ik heb mij goed vermaakt, hoewel ik aanvankelijk dacht op een onvoldoende te zullen uitkomen. Het begin in Malaja Starogradovka vond ik namelijk saai. Van het moment dat Sergei met de bijen op pad gaat, wordt het verhaal dynamischer. De personages zijn kleurrijker en de scènes interessanter. Met name het eerbetoon aan de gevallen Oekraïense militair is memorabel. Zeker met de huidige oorlog in het achterhoofd.(1). Eenmaal op de Krim aangekomen, aanschouwen we de penibele situatie van de Tartaren. Dat wordt indringend beschreven. De wijze waarop Koerkov de oorlog beschrijft, als een ongeoorloofde inbreuk op een vreedzame, cyclische natuur, deed mij verder denken aan 'The Thin Red Line' van Terrence Malick (2). Geen verkeerde associatie! Hierdoor is Grijze Bijen meer dan een eenduidig reisverhaal. Met een vlotter begin, had ik een hogere voldoende uitgedeeld. Niettemin bevat dit boek een uitstekende sfeerschets van Oekraïne in oorlogstijd. Prima keuze voor het boek van het kwartaal.

Een ogenschijnlijk eenvoudig kortverhaal dat niettemin aankomt als een mokerslag. Een onopvallende klerk ondervindt, door het dragen van een nieuwe mantel, iets van de status van de hogere ambten. Uiteraard wordt dit hem niet voor lange tijd gegund. De mantel wordt afgepakt! Een poging om iets van het zojuist verloren respect terug te krijgen, wordt resoluut de grond ingeboord. De cynische boodschap is duidelijk; sociale status toon zich in oppervlakkigheid en sociale mobiliteit is in de praktijk slechts een illusie. Niettemin waart de geest van verandering nog rond. Uitstekend boekje; bevalt mij beter dan De Neus. 4*

"De dood van Iwan Iljitsj" is een intense novelle. Het hoofdpersonage heeft zijn leven geleefd naar de verwachtingen van anderen. Op het moment dat zijn laatste ogenblikken zijn aangebroken, ondervindt hij hoe weinig dit hem heeft opgeleverd. De overgang van de reacties van de buitenstaanders, naar de interne strubbelingen van Ivan is- zoals hier vaker wordt vermeld- erg sterk en effectief. Het strakke taalgebruik resulteert bovendien in een beklemmend verhaal. De paniek, angst en uiteindelijke verlossing zijn zo heftig beschreven dat het geheel welhaast voyeuristisch aanvoelt. De epiloog was daarentegen saai en onnodig. Desalniettemin bleek dit een goede introductie tot het werk van Lev Tolstoj. Dit smaakt zeker naar meer!

Solaris wilde ik, door de zeer indrukwekkende Tarkovskyfilm, al een tijdje lezen. Het boek vind ik niet zo sterk als de film, maar desalniettemin is het originele verhaal van Stanisław Lem ook heel intrigerend. Twee dingen vallen mij in positieve zin op.

Ten eerste vind ik de wijze waarop Lem de wetenschappelijke discussies rond Solaris beschrijft erg interessant. Bepaalde argumenten/beschrijvingen lijken soms (welhaast) religieus van aard (Bijv:"an unkown number of cranks and ignorant fanatics toiled at their fumbling researches with a greater enthusiasm than any which had animated the old prophets"). Volgens mij wil Lem laten zien dat de mens, die met iets onbegrijpelijk wordt geconfronteerd, terugvalt op religieuze argumentatie en tribalisme. Hetgeen Snow eigenlijk ook in het laatste hoofdstuk zegt. Ten tweede blijkt uit dit boek een stuk duidelijker dat 'Solaris' een grote traumametafoor is. De beschrijvingen van de planeet doen soms aan een brein denken (Bijv: "First the process of creation freezes momentarily; than there is panic,") en in wezen herleeft Chris in dit verhaal (steeds) weer de zelfmoord van zijn vrouw. Net als bij een herinnering vergeet men bepaalde feiten en blijft slechts de essentie, in dit geval als een soort plaaggeest, over.

Ik heb het boek eenmaal aandachtig doorgelezen, maar daar zal het waarschijnlijk niet bij blijven. Het is een opmerkelijk gelaagd verhaal, dus waarschijnlijk ontwaar ik naar verloop van tijd nieuwe inventieve details. De bovenstaande berichten doen mij in ieder geval al uitkijken naar een tweede lezing.

"Sphere” viel tegen. Het boek stipt aanvankelijk interessante thematiek– cryptologie, ruimtetijd, antropomorfisme – aan en schopt prettig tegen overheidsbureaucratie en haantjesgedrag binnen de wetenschap. Op een gegeven moment lijkt het verhaal zelfs een interessante richting op te gaan. De wetenschappers en militairen worden namelijk geconfronteerd met een ‘ander’ in de vorm van een buitenaardse entiteit. Ieder personage heeft er een andere kijk op. Sommigen zien de entiteit direct als een wapen! Het boek lijkt te benadrukken dat Beth en Harry zich tevens als een ‘ander’ voelen omwille van respectievelijk hun sekse en huidskleur. Het boek lijkt zo iets relevants te willen zeggen over bepaalde sociale thema’s. Bovendien is het een mooi uitgangspunt om de sfeer echt beklemmend te maken. Crichton laat dit soort overwegingen echter net zo snel vallen als dat hij ze opwerpt. Onder aan de streep is "Sphere” hierdoor niet veel meer dan een rechtlijnig monsterverhaal. Jammer, aangezien grofweg de eerste 100 pagina’s zodoende een verwachting scheppen die niet wordt waargemaakt.

Met de structuur van dit boek had ik weinig moeite, wel dat Theodore Dalrymple te lang van stof is. Dat daargelaten ben ik het eens met de centrale stelling van Spoilt Rotten! Met sentimentaliteit wordt gedoeld op publieke uitingen van (overdreven) emotie. Doorgaans neemt dit de vorm aan van het identificeren van een (groep) slachtoffer(s) en een (groep) dader(s), waarna de slachtoffers worden opgehemeld en de daders worden afgebrand. Voor een genuanceerde beschouwing, van bijvoorbeeld de eigenschuld van een slachtoffer, is dan geen ruimte meer. Geen wonder dat slachtofferschap op bepaalde lieden een onweerstaanbare aantrekkingskracht uitoefent. Tevens kan worden gewezen op de welhaast voyeuristische eis om publiekelijk verdriet te uiten. (Dalrymple wijst o.a. op de reactie op de houding van Queen Elisabeth n.a.v. het overlijden van Princess Diana).

Hierboven wordt aangehaald dat emotie en ratio niet van elkaar gescheiden kunnen worden (waarmee sentimentaliteit aan emotie wordt gelijkgesteld), Dit is ook het uitgangspunt van filosoof Robert C. Solomon. Dalrymple betwist dit standpunt overtuigend. Bij sentimentaliteit gaat het niet om elke emotionele reactie, maar om een disproportionele, publieke uiting van emotie, waarachter de eis schuilt om deze reactie te confirmeren. Het oordeel, welke emotionele reacties disproportioneel zijn, zal daarentegen deels subjectief zijn. Dalrymple vind immers ook de slachtofferverklaring in het strafrecht een uiting van sentimentaliteit. Daar ben ik het niet mee eens: genoegdoening van het slachtoffer - om zo wraak te voorkomen- lijkt me een reëel, gerechtvaardigd doel van het strafproces.

Toch legt dit boek mijns inziens de vinger op de zere plek. Zeker bij politieke discussies is sentimentaliteit een vervelende stoorzender.

Starship Troopers behoort tot mijn favoriete Science Fiction-films. Al is de film eerder een parodie op dit boek. Het probleem waar Heinlein mee worstelt, is dat je in een democratische rechtstaat stem- en inspraakrechten hebt zonder dat je hiervoor iets hoeft te doen. Wat gratis wordt gegeven, wordt veronachtzaamd. In wezen onderzoekt Heinlein of het invoeren van een verplichte sociale dienstplicht (om stemrecht te verkrijgen) een oplossing biedt. Het boek benadrukt dat deze dienstplicht niet militair hoeft te zijn, hoewel we vervolgens enkel een soldaat volgen. De voordelen van een bootcamp (karakter creëren door het vrijwillig ondergaan van ontberingen) en een competentie-gedreven hiërarchie worden eveneens benadrukt.

Ik denk dat Heinlein een relevant probleem aansnijdt. Zijn waardering voor het leger is bovendien verfrissend. Desalniettemin had ik het verhaal beter gevonden als er ook nadelen of risico's werden besproken. De crypto-fascistische samenleving die Verhoeven toont, is een plausibel uitvloeisel van de uitgangspunten die het boek poneert, hoewel dat zeker niet de uitkomst is die Heinlein voor ogen stond. Daarenboven beschrijft het boek een onderscheid tussen gewone burgers en staatsburgers. De effecten van deze maatschappelijke tweedeling worden niet onderzocht. In dat opzicht laat het boek steken vallen. Wat rest is een vermakelijke prent met een interessant uitgangspunt. Zeker de moeite van het lezen waard.

De uitvoerige, beeldende taal van Couperus is taai, ofschoon de doorzetter het wel zal doorgronden. Je krijgt er immers veel voor terug. 'De Stille Kracht' is een interessant dramaverhaal. Zo contrasteert de uitvoerig beschreven decadentie mooi met de poëtische natuurbeschrijvingen, hetgeen indicatief lijkt voor het spanningsveld tussen de geordende maar krampachtige nederindo's en de spirituele, inheemse bevolking. De paranormale gebeurtenissen voegen daarenboven een subtiel horrorelement toe. Verder vormt dit boek een aanval op het kolonialisme, aangezien de Europees gekleurde cultuur - zelfs door het Indonesische landschap- steeds meer wordt verworpen. Een onderstroom die in de realiteit een goede veertig jaar later tot uitbarsting zou komen. Het voegt een alleraardigste dubbele laag aan het verhaal toe.

Mijn eerste Couperus is om voornoemde redenen goed bevallen. Het zal zeker niet het laatste boek zijn dat ik van 'm lees. 4*

Toen ik pas aan "The Sun Also Rises' begon, dacht ik dit boek te moeten afbranden. De oppervlakkigheid van het feestgebral was ergerlijk monotoon. Herhaling is echter een grappig beestje. Als je iets maar blijft tonen, verandert het van klank. Dit verhaal klonk namelijk gaandeweg steeds meer als een zielige, hedonistische treurmars. Volgens mij was dat ook precies de bedoeling van Hemingway. Karakters die steeds maar weer naar plezier grijpen, om (oorlogs)leed en communicatieproblemen niet te hoeven aanhoren. Blijf maar feesten, blijf maar zuipen. Relatieproblemen en financiële onzekerheid zijn immers niets vergeleken met de kogelsymfonie van een machinegeweer.