Toen ik Doktor Faustus van Thomas Mann las, bemerkte ik dat ik de diepere laag niet begreep. De puzzelstukjes werden mij gelukkig aangereikt door George Steiner. Hij beschrijft in dit boek hoe taal in de joods-christelijke cultuur als ordenende kracht werd gezien ("In the beginning was the one who is called the Word. The Word was with God and was truly God"). In het verlichtingsideaal wordt rationaliteit vervolgens gekoppeld aan taal: het kunnen motiveren van een conclusie. Reeds in de 19de eeuw werd dat uitgangspunt in twijfel getrokken. Er was wiskunde die niet in taal kon worden uitgedrukt en ook muziek in woorden vangen, bleek lastig. Er werd getracht om het universele ordenende principe een niveau lager te zoeken: in harmonie. Taal, muziek en wiskunde kloppen dan in zo ver ze harmonisch (lees: intern consistent) zijn. De pedagogische aspiraties van een Thomas Mann herbergen hetzelfde harmonische ideaal. Dit ideaal wordt in Doktor Faustus belichaamt door Serenus Zeitblom.

In de 20ste eeuw komt dat harmonie-ideaal onder druk te staan, hetgeen in Doktor Faustus volgt uit het werk van Adrian Leverkühn. Net als een Arnold Schönberg breekt hij met harmonische structuren in zijn muziek. Deze harmonie stond in het begin van de 19de eeuw ook onder druk binnen de wetenschap; aangezien bepaalde disciplines steeds lastiger met elkaar in overeenstemming te brengen waren. Maatschappelijk gezien lijkt taal zijn beschavende kracht te hebben verloren. Met name dit einde van het harmonie-ideaal staat centraal in de essays van dit boek.

Steiner betoogt dat onder meer het fascisme liet zien hoe taal kan worden ingezet om de samenleving te ontregelen, irrationaliteit te verdedigen, gruweldaden te verhullen en onschuldigen verdacht te maken. Kafka is een schrijver die deze destructieve kracht van taal al eerder beschreef. Revolutionaire bewegingen misbruiken dan weer taal om hun einddoel niet te hoeven concretiseren. Het naoorlogse Duitsland maakt gebruik van taal om schuld over te hevelen van het individu naar het collectief (“Wir haben es nicht gewußt). Taal is dus niet zonder meer een ordenende kracht; het is ook een destructieve kracht. Taal heeft daarnaast zijn beperkingen. Zo betoogt Steiner dat het beschrijven van de details van de seksuele daad afdoet aan de erotiek. Dit vanwege het geringe aantal variaties.

Verval van het Woord is een interessante essaybundel met een intrigerende rode draad. Het is prettig dat Steiner helder schrijft. Het helpt ook dat hij werk aanstipt dat ik heb gelezen. De overwegingen zijn nochtans tegenwoordig minder opzienbarend; daar we (zeker vanwege het internet) cynischer zijn geworden over doublespeak (1). Als historisch document -dat blijkt geeft van naoorlogse ontgoocheling- was dit boek echter de moeite van het lezen waard.

Een interessant boek dat desondanks niet overtuigt. Ayer wil filosofie ontdoen van metafysica; dat wil zeggen theorieën die niet kunnen worden gevalideerd door zintuigelijke waarnemingen. Goed, hierbij moet de kanttekening worden geplaatst dat je causaliteit nimmer onomstotelijk kan vaststellen. Voor validatie is het nochtans afdoende dat waarnemingen consequent hetzelfde uitwijzen. Elke stelling moet met andere woorden enkel in theorie verifieerbaar zijn door middel van observaties. Echt elke stelling? Nou nee; je mag ook gebruik maken van de wetten der logica om te beoordelen of een stelling intern tegenstrijdig of altijd waar is. Alle overige stellingen zijn echter wel betekenisloos, omdat de validiteit niet kan worden vastgesteld. Ayer benadrukt vervolgens dat veel filosofische stellingen ontstaan omdat onzuiver met taal wordt omgesprongen. Hierdoor wordt bijvoorbeeld het bestaan (existence) plotseling een kwaliteit van een object, hetgeen leidt tot allerhande wazige theorieën.

Ayer past zijn filosofie nochtans ook toe op ethiek en esthetiek. Hier wringt de schoen bij mij. Stellingen binnen deze vakgebieden zijn volgens Ayer enkel betekenisvol indien het gaat om de onderliggende feiten. Alle andere stellingen zijn betekenisloos. Dat is mijns inziens een té dogmatisch uitgangspunt. Zo bestaan er wel degelijk betekenisvolle stellingen over hoe de mens moet handelen (bijvoorbeeld: "een mens moet geen onschuldigen doden"). In wezen lijkt Ayer zich zo wat al te makkelijk te ontdoen van het “Is–ought probleem”. 1

Dat Ayer zijn stellingen niet altijd hard maakt binnen een empirisch kader, blijkt het duidelijkst bij de discussie omtrent het bewustzijn. Ayer definieert het bewustzijn als de collectie van zintuigelijke waarnemingen die betrekking hebben op hetzelfde lichaam. Eigenlijk accepteert Ayer dus dat er ook interne zintuigelijke waarnemingen bestaan. Daar kan ik nog wel in mee gaan. Hieruit volgt echter nog niet het bewustzijn van anderen! Dat anderen eenzelfde bewustzijn hebben, wordt weliswaar aannemelijk door hun gedragingen; maar dat is nog geen zintuigelijk verifieerbaar bewijs voor hun bewustzijn. Ayer merkt weliswaar op dat het ontbreken van bewustzijn merkbaar is, maar die stelling acht ik niet direct overtuigend. Wie ontkracht immers dat de ander is vervangen door een hoogst ontwikkelde robot of AI?

Als filosofisch werk vind ik Language, Truth, and Logic derhalve niet overtuigend. Niettemin weet Ayer in helder taalgebruik intrigerende filosofische problematiek aan te stippen. Bovendien maakt dit boek duidelijk waar de filosofie achter een (soort) wetenschappelijk wereldbeeld zijn knelpunten vindt. Ik zeg niet dat deze knelpunten onoverbrugbaar zijn, maar je hebt waarschijnlijk meer nodig dan naïef empirisme.

Het Lijden van de Jonge Werther is een bekend werk binnen de romantiek. De lezer mag dan ook een overvloed aan pathos en dweperige beschrijvingen van o.a. de natuur verwachten, hetgeen oubollig aanvoelt. Niettemin is het onderliggende psychologische portret erg aangrijpend. Schijnbaar vanwege een depressie beweegt Werther steeds meer naar zelfverlies in de liefde en de natuur. De werkelijkheid wil echter niet tegemoetkomen aan deze drang en dan rest klaarblijkelijk nog slechts de dood als laatste optie. Deze thematiek heeft nog steeds iets interessants en tijdloos.

De impact die het boek had op de 18de-eeuwse samenleving is overigens evenzeer intrigerend. De roman, althans in de huidige vorm, was toen een betrekkelijk nieuw fenomeen. Dit boek was een van de eerste echte internationale bestsellers. Voor wie denkt dat Tumblr-achtige obsessie iets moderns is, moet zich maar eens inlezen in de manie rond deze roman. Al met al een interessante leeservaring; het boekje is uit voor je er erg in hebt. Zeker een aanrader, me dunkt.

Bij sommige boeken weet je direct wat je moet schrijven en bij andere boeken leveren je gedachten slechts gemeengoed op. Dat laatste is hier het geval. La Lucina is in ieder geval een aangename leeservaring. De dromerige schrijfstijl geeft een mooi beeld van de natuur en de plaats van de mens daarin (een onderwerp dat mij sowieso wel trekt). Vooral de overwegingen over de genadeloze overlevingsstrijd binnen de natuur is memorabel. Het plot is prettig mysterieus, maar de conclusie is heden ten dage wat clichématig. Zoals Pleun terecht opmerkt doet het denken aan een bepaalde, welbekende hollywoodfilm. Desalniettemin een fijne keuze voor het kwartaalboek.

Vermakelijk satirisch geschop tegen de holle pretenties van academici. Antiheld Jim Dixon rebelleert tegen het status-gedreven gemanipuleer van zijn omgeving. Het verhaal is tevens een smalende kritiek tegen de upperclass en hun rigide sociale conventies. De frustraties van het hoofdpersonage vind ik ook vandaag de dag herkenbaar. Het boek leest bovendien lekker weg en is nog steeds grappig. Fijne literatuur!