De reputatie van Elon Musk wekt al enkele jaren mijn verbazing. Aanvankelijk werd elke scheet die hij liet geniaal gevonden. Tegenwoordig gaan bepaalde lieden uit hun weg om hem als imbeciel weg te zetten. Musk is in ieder geval een markant figuur. Genoeg reden om me eens aan deze biografie te wagen.

Het blijkt dat Musk vooral een gecompliceerd mens is. Enerzijds is hij een hardwerkende ondernemer die gedreven wordt door zowel zorgen over het voortbestaan van de mensheid als een kinderlijk enthousiasme over de mogelijkheden van de techniek. Ook is hij iemand die op veel vakgebieden (programmeren, ontwerpen van auto’s, raketwetenschap) in korte tijd kennis en kunde kan opdoen. Anderzijds is het iemand die een behoorlijke knauw kreeg van zijn jeugd in Zuid-Afrika. Door de geestelijke mishandeling van zijn vader kan hij soms vreselijk ongevoelig en impulsief handelen. Zo gooit hij mensen voor de bus die hem jarenlang hebben geholpen, of frustreert hij met puintweets de hoogdravende doelen die hij stelt. Ook voel ik enig ongemak bij het ronduit moordende werktempo dat hij (ook) aan zijn werknemers oplegt.

Desalniettemin kan je welhaast niet ontkennen dat Musk historische prestaties heeft geleverd, dan wel heeft geforceerd. Geschiedkundig gezien lijkt Elon nog het meest op Henry Ford. Musk excelleert evenzeer indien hij productieprocessen efficiënter kan maken: een proces reduceren tot het essentiële, zodat de producten goedkoper en gestroomlijnder worden. Met name op het gebied van de ruimtevaart heeft hij hiermee bruikbare veranderingen weten te forceren en onmogelijk geachte doelen weten te behalen. Zijn houding werkt dan ook met name goed indien het gaat om industrietakken waarbinnen cynisme en risicomijdend gedrag tiert. Als het echter gaat om kwesties met een psychologische component (verkeersdrukte, social media, zelfrijdende auto’s) onderschat hij vaak de problemen, met dikwijls pijnlijke gevolgen.

Verder dacht ik bij dit boek aan de dubbelzinnigheden van The Great Man-Theory of History. (1) Het is zo dat Musk over uitzonderlijke kwaliteiten beschikt (o.a. ondoorbroken obsessief, hard en effectief kunnen werken), maar hij heeft ook meegelift op het succes van het internet (Zip2 o.a.). Bovendien heeft hij vaak geluk met de mensen die hem te hulp schieten. Het boek benadrukt dit ook consequent. In een andere tijd, plaats of omgeving had hij waarschijnlijk minder bereikt.

Dat daargelaten, heeft Walter Isaacson een uitstekende biografie geschreven. De hoogtepunten, de obsessies, maar zeker ook de pijnlijke valkuilen van Elon Musk zijn indringend beschreven. Het boek voelt hierdoor welhaast aan als een thriller. Ik las het in rap tempo uit. Een fijne leeservaring!

The Extended Phenotype is een verdediging, verduidelijking en aanvulling op The Selfish Gene. Na het verschijnen van dat boek probeerden biologen, die het belang van de groep als drijfveer voor evolutie zagen, gaten te slaan in de gengerichte evolutietheorie van Dawkins. Hij verdedigt in dit boek niettemin met verve dat toch echt het gen als de centrale eenheid van evolutie moet gelden. Dit is immers de kleinste eenheid wier ‘nageslacht’ verandert wegens wijzigende evolutionaire uitdagingen vanuit de omgeving.

Vervolgens beschrijft Dawkins de wapenstrijd tussen diersoorten die gebruik maken van manipulatie en diersoorten die zich hiertegen moeten wapenen. Hierbij kun je denken aan het broedparasitisme van een koekoek. Een koekkoek legt namelijk zijn ei in het nest van een andere vogelsoort. De andere vogel voedt vervolgens het koekkoek-kuiken (op), zelfs nadat het kuiken de andere eieren uit het nest heeft geduwd. Waarom wapenen vogels zich niet tegen een nep-ei van een koekoek? Omdat het vanuit de individuele vogel bezien onwaarschijnlijk is dat hij slachtoffer wordt van een koekoek. Bovendien is er, zelfs als het nageslacht wordt vernietigd door een koekoek, altijd nog een volgend broedseizoen. Daarenboven zijn er andere levensbedreigende uitdagingen die een grotere selectiedruk leggen op de genen van een vogel. Kortgezegd zullen vogels met genen die (coderen voor fenotypen die) nuttig zijn in de centrale overlevingsstrijd vaker overleven en zich voortplanten dan vogels met genen die koekkoek-eieren signaleren.

Vanuit de koekoek bekeken, gebeurt er verder ook iets interessants. Ze hebben klaarblijkelijk genen die ertoe leiden dat de koekkoek eieren legt in andermans nest. Zoals gezegd, wordt de andere vogelsoort gemanipuleerd om kuikens ten koste van het eigen nageslacht (op) te voeden. Maar dat is gek! Dan beïnvloedt een gen van de koekoek iets buiten het eigen organisme? Welnu dat is dus de observatie waarmee Dawkins zijn gengerichte evolutietheorie uitbreidt. Het gen heeft zo een verlengd fenotypisch effect op zijn omgeving. De verandering in de omgeving levert vervolgens weer andere evolutionaire uitdagingen op, waardoor het waarschijnlijker is dat bepaalde genen worden geselecteerd. Dit verklaart vervolgens weer waarom in bepaalde diersoorten parasitaal of symbiotisch gedrag ontstaat.

Hoewel ik het boek (als leek) hier en daar technisch vond, heb ik dit wetenschappelijke betoog met enthousiasme gelezen. Ik was al enigszins overtuigd door Dawkins' "The Selfish Gene" maar "The Extended Phenotype" geeft de gengerichte evolutietheorie zo waar nog meer slagkracht. Een boek dat zeker de moeite van het lezen waard is.