Pythia tipte mij dit boek in dit topic. Het bleek een schot in de roos.

Wanneer je meer leest, bemerk je dat thema's en symbolen van andere verhalen terugkomen. Het is de context die een boek uniek maakt. Net als in Mann's Toverberg, volgen we in de Woestijn van de Tartaren een jongeman die arriveert bij een afgezonderd oord. Door de statische omgeving, vlucht hij in zijn impressies en dromen. Hier wordt de relativiteit van tijdsverloop evenzeer benadrukt. Daar waar de Toverberg een ironische reflectie was op de hoge aspiraties van de burgerij, is dit boek eerder een smeulende condemnatie van een bepaalde tijdsgeest.

De Woestijn van de Tartaren is geschreven op de vooravond van de Tweede Wereldoorlog. Mijns inziens wordt iets gevangen van de tijdsgeest die resulteerde in die tragedie. Buzzati schets namelijk een onverbiddelijke orde, schijnbaar zonder ruimte voor nuance. Onderwijl rot de vis aan de kop en lijken de regels vooral recht te doen aan de carrières van de admiralen; zonder enig oog voor de observaties en belangen van zij die terzijde worden geschoven. Bij hen ontstaat een zucht naar glorie, naar eer, naar een vijand aan de horizon. Het is ironisch genoeg hun hoop waardoor ze de dood verkiezen boven een betekenisloos bestaan. Het is een kruitvat dat in allerhande massabewegingen tot ontploffing zou komen. Heel beklemmend!

De Wilde Detectives is een lastig boek om te beschrijven. Enerzijds is het een sleutelroman en een ode aan Mexicaanse literatuur (en dichtkunst). Anderzijds is het een surrealistische dooltocht. Veel thematische kernen van 2666 komen hier ook al langs. Het boek voelt hierdoor aan als een soort voorstudie.

Het is bovendien een boek met twee gezichten. Aan het begin- en einde volgen we de dagboekaantekeningen van Juan García Madero. Hij sluit zich aan bij de poëtengroep de “Visceral Realists”. Deze kunstenaars leven op het randje van de maatschappij. We zien hoe de onderwereld (zowel in de misdadige als esoterische zin) deze groep bedreigt. Gekte en kwaadzinnigheid liggen op de loer. De poëten lijken desalniettemin een ambivalente houding te hebben tegenover deze duisternis. Ze proberen het te ontlopen, maar putten er ook inspiratie uit. De (dicht)kunst corrumpeert hen zo welhaast... en als dichtkunst niet corrumpeert, dan is er altijd nog erotiek. Dit gedeelte is lekker beklemmend!

Het middendeel van dit boek omvat echter een kluwen aan pseudo-interviews die zijdelings iets te maken hebben met twee poëten: Arturo Belano en Ulises Lima. Het is een uitvoerig beeld van dolende kunstenaars en de mensen die ze tegenkomen op hun dooltochten. Ik ben er nog niet over uit of ik deze opzet een goede keuze vind. Niet alle verhalen zijn namelijk even geslaagd. Ik vond het soms ietwat saai. Toch sijpelt ook hier de duisternis door en dan is het weer genieten geblazen.

Over het geheel genomen ben ik dus best positief. De Wilde Detectives zet aan tot het lezen van meer (Mexicaanse) boeken en de beklemmende, surrealistische sfeer blijft bij. Het is op zijn minst intrigerend!

Science Fiction is al langer een filmgenre dat nauw aan mijn hart ligt. Logischerwijs wekt het cinematische bronmateriaal ook mijn interesse. Blade Runner is een film waar ik warme gevoelens voor koester, waardoor ik "Do Androids Dream of Electric Sheep?" eens wilde lezen.

Het boek werpt dezelfde centrale vraag op als de film: is een mens meer dan een machine? De mensen twijfelen aan hun menswaardigheid, daar waar de androids hun menswaardigheid juist benadrukken. De film werkt dit spanningsveld uit door middel van de romance tussen Rick Deckard en Rachel, alsook door de karakterontwikkeling van antagonist: Roy Batty. Het boek hanteert daarentegen een rechtlijniger plot. Hier ligt de focus voornamelijk op de premiejacht van Rick Deckard. Hij moet zes intelligente androids afmaken, hetgeen hem doet twijfelen aan zijn eigen menselijkheid.

Het boek verdiept het plot door de beschrijvingen van de leefomgeving. Zo maken mensen gebruik van een machinaal afgemeten hoeveelheid drugs om hun emoties te reguleren. Mensen die beschadigd of nutteloos zijn, worden maatschappelijk achtergesteld. De aarde is bovendien nagenoeg vernietigd en de bewoners zoeken naar een uitweg; enerzijds door te emigreren naar mars, anderzijds door te geloven in een soort pseudoreligie: Mercerism. Het boek maakt duidelijk dat deze ontsnappingsmogelijkheden futiel zijn. Het is maatschappelijk geprogrammeerd escapisme! De geschetste wereld lijkt kortom mensen te behandelen als instrumenten die moeten worden afgesteld, onderhouden en afgeschreven. De omgeving benadrukt hierdoor evenzeer het centrale thema: is een mens niets meer dan een machine?

De grootste kracht van dit boek ligt dan ook in de focus van het verhaal. Elke scene lijkt ofwel het plot verder voort te bewegen, ofwel het centrale thema te ondersteunen. Het hoge tempo zorgt er voor dat het boek iets te kort aanvoelt, waardoor je als lezer langer wil vertoeven in deze wereld. Erg verfrissend, aangezien veel schrijvers een goed gegeven tot vervelens toe uitmelken. De smaakvolle functionaliteit is tekenend voor het talent van Philip K. Dick. Ik wil daarom meer van zijn werk lezen!

Doctor Faustus is verre van eenvoudig. In "De Toverberg" bouwde Thomas Mann nog netjes op naar theoretische discussies, maar hier zijn de taaie gedachtewisselingen vervlochten met de narratief. Dit resulteert in een stroperige leeservaring. Ik kan me daarom voorstellen dat het boek halverwege terzijde wordt gelegd. Ik speelde ook met die gedachte, maar desondanks heb ik gelukkig het verhaal uitgelezen.

Het centrale thema is immers interessant: waarom speelde nou juist het ‘beschaafde’ Duitsland zo’n kwalijke rol in de eerste en tweede wereldoorlog. Welke rol hebben bovendien kunstenaars en intellectuelen gespeeld? Bij de bespreking van deze kwesties verwijst Mann naar Doctor Faustus; een verhaal over te ver doorgevoerde rationaliteit. Het mag niet verwonderen dat de personages in dit verhaal evenzeer worden opgeslokt door hun intellectuele constructen. Zo beschrijft het boek een lezing waarin de logica van een heksenverbranding wordt beschreven; zonder oog voor het achterliggende leed. Er wordt zo emotieloos gezocht naar rationele orde. Het obsessief, tot aan het einde toe, doorvoeren van een gedachtegang lijkt deswege de duivel te zijn waarmee Duitsland een destructief contract aangaat.

Binnen de muziekdiscussies ontwaren we een vergelijkbaar spanningsveld. Zo hanteert Leverkühn een wiskundige benadering van muziek. De afstandelijkheid van het resultaat, is slechts bijzaak. Bij genialiteit is er namelijk geen ruimte voor emotie of liefde. Hij openbaart zich hiermee als de grote muzikale leider van een stroming, waarbinnen het belang van het publiek ondergeschikt is. Een joodse promotor betoogt nog dat muziek niet los staat van de samenleving, maar dat vindt geen gehoor. Ironie en gemoedelijkheid hebben immers geen plaats meer in het monsterlijke, obsessieve Duitsland.

Gaandeweg bemerken we echter dat dit voornamelijk de opvattingen zijn van Zeitblom; een wispelturige man die rouwt om de vernietiging van het harmonische Duitsland. De obsessies van deze oorlogsperiode staan echter niet zo haaks op de Duitse cultuur als dat Zeitblom denkt. Kiemen van de rationalistische ordezucht waren al lang voor de eerste wereldoorlog merkbaar. Obsessieve denkers als Luther en Dürer hebben immers evenzeer een belangrijke invloed op Duitsland gehad. Mann zet zo de bijl aan het idee van het beschaafde Duitsland. Daarnaast valt hij zijn eigen imago aan. Zeitblom en Leverkühn fungeren namelijk als instanties van Mann’s ego. Achter het geweten van Duitsland schuilt met andere woorden een obsessieve kunstenaar en een weifelend nostalgicus.

In Doctor Faustus bemerken we kortom veel woede, frustratie en zelfkritiek. Mann zegt zelf dat hij in dit boek zijn diepste zelf met een woeste onverbiddelijkheid heeft prijsgegeven. Het verhaal weet hierdoor een hooggespannen beklemming voelbaar te maken. Niettemin blijft ook de vermoeiende leeservaring mij bij. Hoewel het boek diepgravend is (er borrelt nog veel meer onder de oppervlakte), kom ik niet uit op een hoge voldoende.