'Het Blauw van de Hemel' is al vóór de Tweede Wereldoorlog door Bataille geschreven, maar pas jaren daarna uitgekomen. We volgen hoofdpersoon Henri Troppmann op een ogenschijnlijk doelloze reis door diverse Europese steden, waarbij hij gedreven lijkt door zijn perverse lusten en er relaties op nahoudt met verschillende vrouwen.

Ik vond het moeilijk om grip te krijgen op het verhaal (het voorwoord vergeleek het al met een auto waarvan de chauffeur de macht over het stuur is verloren), maar aangezien Troppmann voor een groot deel van het boek óf dronken is óf hallucinant door ziekte, is dat misschien ook juist wel de bedoeling van Bataille geweest.

Desondanks staan er een aantal scherpe passages in dit boek, en als je beseft dat Bataille het al vóór WO2 geschreven heeft, had hij op een aantal zaken zeker een vooruitziende blik. De verschillen vrouwen die Troppmann najaagt lijken belichamigen van verschillende ideologieën (Marxisme, fascisme) waar Bataille geen heil in ziet, en de necrofilie waar Troppmann aan leidt lijkt de doodsdrift van het hele Europese continent van die tijd.

Dit was mijn eerste werk van Bataille en het heeft me wel nieuwsgierig gemaakt naar meer. Bij filosofen die ook fictie schrijven vraag ik me altijd af wat een goed beginpunt is (is voorkennis van de filosofie nodig om de fictie te waarderen, of zijn hun romans juist een toegankelijkere introductie tot hun filosofische werk?) De daadwerkelijke filosofie van Bataille is me niet veel duidelijker geworden na het lezen van dit werk, dus ik denk dat ik me daar nu wat meer over ga inlezen. Misschien dat 'Het Blauw van de Hemel' daarna ook wat meer geheimen zal prijsgeven.

Buddenbrooks vertelt het verhaal over het verval van de gelijknamige koopmansfamilie. Op zich een onderwerp dat al vaak op allerlei manieren behandeld is in de literatuur, maar Thomas Mann weet het milieu van de 19e-eeuwse Duitse bourgeoisie zo goed te beschrijven (hij kwam er zelf vandaan) en zijn hoofdpersonages zo goed uit te werken tot werkelijk driedimensionale karakters, dat het dit boek uniek maakt.

Aan het begin van het boek zien we de familie Buddenbrook nog in goede tijden, en lezen we hoe ze het toppunt van hun macht en aanzien bereiken. Het boek voelt daarom soms lang, maar dit zorgt ervoor dat het onomkeerbare verval daarna des te harder aankomt.

Wat is de oorzaak van dit verval? De familiezaak, de 'firma Buddenbrook', is meer dan alleen een bedrijf. Het is een entiteit die in zekere zin boven de familieleden staat en waaraan ze in feite onderworpen zijn. Het dicteert hoe ze hun leven moeten leven: welk beroep dat ze moeten uitoefenen, de sociale kringen waarin ze moeten omgaan, met wie ze moeten trouwen. Bij de oudere generaties is dit geen probleem, omdat deze zaken al in overeenstemming zijn met wat ze zelf willen in hun leven. Het verval van de familie ontstaat wanneer bij de jongere generaties hun wil en hun eigen verlangens van het leven niet meer gelijk staan aan de verplichtingen die lid zijn van de familie Buddenbrook met zich meebrengt. Derde generatielid Thomas treedt nog wel in de voetsporen van zijn vader en grootvader, hoewel dit hem heimelijk opbreekt. Bij zijn zoon Hanno wordt de tegenstelling tussen persoonlijke verlangens en familieverwachtingen vervolgens definitief beslecht.

De passage die de thematiek van het boek het beste illustreert is wat mij betreft tegen het einde van het boek. Thomas leest per toeval een stuk uit Schopenhauers meesterwerk De Wereld als Wil en Voorstelling, en vindt hierin het inzicht dat hem verlossing kan bieden van de onvrede met zijn leven. Hij neemt zich voor om zijn leven helemaal om te gooien, maar helaas. Zijn burgerlijke instincten blijken te sterk en uiteindelijk verandert hij niets. De weg naar de ondergang is bezegeld.

The Glass Hotel is het verhaal van het pyramidespel van een malafide investeerder rond de financiële crisis van 2008. Maar dat klopt niet helemaal, want eigenlijk zijn het de verhalen van een hele reeks aan personages: de investeerder zelf, een aantal slachtoffers, zijn trophy wife, haar broer, etc. Allemaal komen hebben ze hun eigen verhalen die elkaar raken en subtiel beïnvloeden.

In die zin deed het me een beetje denken aan Ghostwritten van David Mitchell, een verzameling van korte verhalen die met elkaar samenhangen (andere overeenkomst met Mitchell: ook Mandel laat haar boeken zich afspelen in één overkoepelend universum). Maar waar in Ghostwritten ieder hoofdstuk bestaat uit één verhaal met een kop en een staart, lopen de verschillende verhaallijnen van The Glass Hotel continu door elkaar heen.

Dat is helaas een beetje het nadeel van het boek, want hierdoor mist er soms focus. Plotlijnen wisselen elkaar halverwege af terwijl je er net lekker inzit, veel personages voelen niet helemaal goed uitgewerkt omdat we te kort met ze doorbrengen, en aan het einde had ik het gevoel dat een aantal verhalen niet helemaal goed waren uitgewerkt.

Nou wil ik niet te negatief klinken, want Mendel kan zeker goed schrijven en beschikt over veel fantasie. Ik heb me dan ook prima vermaakt bij het lezen van dit boek, ik denk alleen dat er met een betere structuur en meer focus nóg meer in had gezeten.

Er is zo te zien maar weinig aandacht voor Thomas Pynchon op deze site. Jammer, de man is uniek op literair gebied en ik reken hem tot een van de beste naoorlogse schrijvers, misschien gewoon de allerbeste. Een status die hij voor een groot deel heeft verworven met dit boek, Gravity's Rainbow.

Ik zou het plot kunnen omschrijven (kort: een man speurt het Europa van net na de oorlog af naar een geheimzinnig onderdeel van een speciaal model V2-raket), maar dat is zinloos. Het boek zit zo vol met uitweidingen en hele passages die niks met het 'plot' te maken (lijken te) hebben, dat geen enkele omschrijving recht zal doen aan wat je hier inhoudelijk allemaal aan zult treffen. Daarnaast worden er voortdurend dagdromen, gewone dromen, flashbacks en door drugs geïnduceerde hallucinaties door de 'echte' verhaallijn verweven, waardoor een rode draad vaak zoek lijkt. Ook qua onderwerpen schiet het boek alle kanten op, en er is een behoorlijke kennis nodig van onder meer raketwetenschap, chemische synthese, Pavloviaanse psychologie en de Joodse mystieke traditie om alle facetten van het verhaal te begrijpen. Aangezien er afgezien van Pynchon zelf waarschijnlijk weinig mensen thuis zijn in al deze velden tegelijk, zal het boek de nodige passages bevatten waarbij je als lezer even geen flauw idee zult hebben waar het over gaat.

Het is misschien ook daarom dat Gravity's Rainbow de status heeft verworven van 'moeilijk boek'. Hoewel ik hier in kan komen en het zeker geen lichte kost is, blijft zo'n noemer altijd wat betekenisloos en is het uiteraard niet iets waardoor iemand zich zou moeten laten weerhouden om dit werk te gaan lezen. Natuurlijk, Gravity's Rainbow snijdt typische Pynchoniaanse thema's aan zoals entropie, paranoia, macht en controle, maar Pynchon is niet alleen maar 'moeilijk'. Er zit oprecht erg veel humor in zijn stijl, hoewel dit door zijn manier van schrijven niet altijd meteen duidelijk naar voren komt. Ook wisselt hij de diepzinnige stukken regelmatig af met de nodige seks, drugs & rock 'n roll. Het sacrale en het vulgaire liggen bij Pynchon vaak dichter bij elkaar dan misschien lijkt…

Gravity's Rainbow is geen gewoon boek, en moet dus ook niet als zodanig benaderd worden. Thomas Pynchon heeft met dit werk zo'n beetje geherdefinieerd hoe een roman in elkaar kan zitten, en voor de lezer betekent dit dan ook het vinden van een andere mindset, een andere benadering over hoe je een boek moet lezen en wat je ervan moet verwachten. Gravity's Rainbow is een soort droom. Plotselinge afwisselingen die niks met elkaar te maken lijken te hebben, geen duidelijke structuur, verwarring alom. Maar als je wakker wordt, heb je toch het idee dat alles met elkaar samenhing en dat er een diepere betekenis achter schuil ging.

Een uniek boek dus, en zeker niet een dat ik blind aan iedereen aan kan raden of dat bij iedereen in de smaak zal vallen. Wie zich er echter aan durft te wagen, heeft een van de beste literaire ervaringen ooit in het vooruitzicht.

The Man in the High Castle is het eerste boek van Philip K. Dick dat ik gelezen heb. En het beviel me erg goed, stukken beter althans dat het vrij lage gemiddelde hier iemand misschien zou laten geloven. Science Fiction dekt niet helemaal het genre, in feite is dit boek een alternatieve geschiedenis. Eentje waarin Duitsland en Japan de Tweede Wereldoorlog hebben gewonnen, en de Verenigde staten hebben opgedeeld in een Duits en een Japans deel. Dat is dus niet zozeer Science als voornamelijk veel Fiction.

In het door Japan bezette gedeelte van de VS volgen we de levens van diverse personen, die misschien nog als sterkste overeenkomst hebben dat ze allemaal vrij laaggeplaatst zijn en vaak geen rol van betekenis spelen in het 'grote geheel'. Zo is er Robert Childan, die in winkel heeft in Amerikaans antiek dat door Japanners zeer gewild is, Frank Frink, een metaalbewerker die replica's van datzelfde antiek maakt, en diens ex-vrouw Julia, een judo-instructrice die in de neutrale zone tussen het Duitse en Japanse deel van de VS woont. Deze mensen doen voornamelijk hun eigen ding, waardoor er niet echt sprake lijkt van een overkoepelend plot. Toch is er zeker sprake van een aantal samenbindende factoren, waardoor de verschillende verhaallijnen met elkaar verweven raken. Sowieso is de hele alternatieve geschiedenis vaak eigenlijk een kapstok aan de hand waarvan bepaalde thematiek uitgewerkt wordt. Vooral vraagstukken rond identiteit en authenticiteit houden zo'n beetje alle personages op verschillende manieren bezig.

Daarnaast is er het aspect van de Aziatische spiritualiteit, dat door de Japanse invloeden ook sterk in de Amerikaanse cultuur geworteld is geraakt. Praktisch iedereen in het ban van het boek I Ching, waar waarzeggende krachten aan worden toegeschreven en dat continu gebruikt wordt als een soort orakel. De I Ching verweeft hiermee op subtiele wijze de lotgevallen van de verschillende hoofdrolspelers, vaak op manieren waarvan ze zelf niet bewust zijn.

Ook is er natuurlijk de titulaire Man in the High Castle zelf. Dit betreft een geheimzinnige auteur die een boek over een alternatieve geschiedenis heeft geschreven, eentje waarin Duitsland en Japan de Tweede Wereldoorlog hebben verloren. (En nee, dit is niet onze eigen geschiedenis: in dit geval is de wereld onderverdeeld tussen de Verenigde Staten en Groot-Brittanië). Ook zijn boek houdt de verschillende personages bezig, waarbij Julia's verhaallijn specifiek draait om haar zoektocht naar dit enigmatische figuur. Het gegeven van een boek-in-een-boek maakt het mogelijk om op een metaniveau over het concept van een alternatieve geschiedenis te praten, wat vaak leidt tot interessante discussies en inzichten.

Enige minpunt, en misschien de reden dat ik 'maar' 4* geef: het boek voelt soms onaf. De verschillende verhaallijnen worden weliswaar goed uitgewerkt, maar een en ander blijft toch een beetje hangen, met sommige onderwerpen had meer gedaan kunnen worden. Vooral het einde van Julia's verhaallijn, tevens het einde van het boek zelf, voelt een beetje te open. Dit zal te maken hebben met het feit dat Philip K. Dick eigenlijk van plan was om een vervolg te gaan schrijven op dit boek, maar dat is er nooit van gekomen. Het onderzoek doen naar Nazi-Duitsland was voor de man te deprimerend, en wie kan hem dat kwalijk nemen. Gelukkig is The Man in the High Castle op zichzelf ook gewoon een meer dan prima boek. Het mag zich dan wel afspelen in een alternatieve wereld, uiteindelijk zegt het toch vooral veel over die van ons.

Geweldig boek. Ik heb sowieso een fascinatie voor de Faust-mythe, maar Klaus Mann weet die thematiek hier heel mooi te verbinden met de opkomst van autoritaire regimes en de rol van meelopers en opportunisten daarin.

De hoofdrolspeler, Hendrik Höfgen, is toneelspeler in Hamburg en bij uitstek het voorbeeld van zo'n opportunist. Hij heeft communistische sympathieën, maar zet zich hier nooit ècht voor in. (Zijn plan om een 'Revolutionair Theater' op te zetten blijft lange tijd hangen bij het maken van briefpapier, en uiteindelijk bij het opvoeren van een ongevaarlijk stuk).

Als de nazi's de macht grijpen in Duitsland leeft Hendrik korte tijd in angst vanwege zijn communistische verleden, maar als snel weet hij banden met de nieuwe heersers aan te knopen en stijgt hij in hun achting, waarbij hij zijn vroegere opvattingen zonder problemen overboord gooit. De bekroning van zijn carrière komt als hij Mefistofeles mag spelen in een opvoering van Faust. In deze rol valt hij zo erg in de smaak bij de machthebbers, dat hij hun protegé wordt en ze hem de functie aanbieden als intendant bij het Berlijnse staatstheater. Hendrik gaat hierop in, en zo verkoopt hij symbolisch zijn ziel aan de duivel van het nationaal-socialisme.

En hoewel Höfgen "wint" in de zin dat hij in zijn carrière en in materialistisch opzicht alles krijgt wat hij wil, is hij eigenlijk een beklagenswaardig figuur: hij gelooft in niets (of het moet zijn dat voor de ontwikkeling van zijn carrière alles geoorloofd is) en hij kan geen oprechte emotionele relaties aangaan met mensen, die hij alleen maar ziet als middel om zelf hogerop te komen. Zelfs wanneer hij zijn invloed bij de nazi's aanwendt om bijvoorbeeld politieke gevangenen vrij te krijgen, doet hij dit niet uit louter altruïsme. De machtsbalans zou in de toekomst immers weer kunnen verschuiven, en dan kan het geen kwaad om bij de toekomstige machthebbers in een goed blaadje te staan.

Al met al biedt dit boek een fascinerende karakterschets van een bepaald type mens, en in een wereld waarin autoritaire regimes weer steeds vaker de kop op lijken te steken, voelt het ook bijzonder tijdloos aan.

Ik had van tevoren hoge verwachtingen van dit boek, maar uiteindelijk werd het een enorme teleurstelling. Prophet Song speelt zich af in dystopisch, autoritair Ierland. Hoe zijn we hier terecht gekomen? Wie zijn de leiders van de autoritaire regeringspartij? Waarom hebben mensen hier überhaupt op gestemd? Al deze vragen en meer worden nooit beantwoord in dit boek.

De wereld voelt daarom leeg en onecht. Vooral het constante refereren naar "het regime", "de regering" etc. stoorde me al snel. Ik hoef echt geen uitgebreide worldbuilding, maar een beetje invulling van hoe deze autoritaire staat eruit ziet en tot stand is gekomen had het boek realistischer gemaakt. Autoritaire bewegingen zijn haast zonder uitzondering gecentreerd rond een leiderfiguur, dus als je zo'n beweging wilt opvoeren in je boek verzin je er maar wat namen en achtergrond bij. Idem dito voor de rebellen die later worden opgevoerd, en waarvan we alleen maar weten dat ze blijkbaar tegen "het regime" zijn.

De schrijftstijl van Lynch werkte me ook op de zenuwen. Ik zie het op veel plaatsen geroemd worden, maar mij irriteerde het alleen maar: een onophoudelijke wall of text, geen gebruik van aanhalingstekens wanneer iemand aan het woord is en af en toe pogingen om eloquent uit de hoek te komen, maar die mij niets deden (vooral vanwege het overmatig gebruik van metaforen over "duisternis"). Het zorgde bij mij voor een ergerlijke leeservaring. Duurde ook eeuwen voor ik het boek eindelijk uit had.

De personages zijn oppervlakkig en ondanks alle ellende die ze meemaken, kwamen ze voor mij nooit echt tot leven. De hoofdrolspeelster is blijkbaar wetenschapper, maar dit wordt ons alleen maar verteld en voelt nergens geloofwaardig aan: op geen enkel punt doet ze hier iets mee, en het voelt ook onrealistisch gezien hoe naïef ze verder is (de overheid kan volgens haar hun autoritaire agenda niet uitrollen, "want dat gaat in tegen de wet.") Haar man wordt vrij vroeg in het verhaal gearresteerd en leren we dus nooit echt kennen, verder heeft ze nog vier kinderen waarvan ik telkens door elkaar haalde wie nou wie was.

Ja, de gebeurtenissen die hier beschreven worden zijn vreselijk. Ze zijn uit het leven gegegrepen en ik besef me heel goed dat ze mij ("ons") net zo goed zouden kunnen overkomen. En in de handen van een betere schrijver zouden ze me ook vast ontzettend hebben aangegrepen. Maar nu viel dit ten prooi aan de doodssteek voor elke roman: het boeit me niet wat er met deze personages gebeurt.

Toen Vineland in 1990 verscheen, reageerden veel lezers blijkbaar nogal teleurgesteld. De verwachtingen zullen ook wel hooggespannen zijn geweest. Pynchon die 18 jaar de nam tijd om zijn nieuwe boek te schrijven. Het meesterwerk Gravity's Rainbow om te overtreffen. Maar Vineland verschilde op een aantal punten behoorlijk van zijn voorganger, en het kreeg al snel de reputatie van een zwakke broeder in Pynchons oeuvre.

Is dat terecht? Ja en nee. 'Pynchon Light' is een term die vaak genoemd wordt bij Vineland, en eentje die ik wel snap. Vooropgesteld: het boek is onmiskenbaar Pynchon, vol met zijn klassieke thema's als jaren 60 counterculture, paranoia, macht en controle, en natuurlijk seks, drugs en rock & roll. Ook bevat het weer veel bizarre gebeurtenissen, beschreven in de mans unieke stijl.

Waar het Vineland wel aan ontbreekt, is die laag van o.a. esoterische verhandelingen, natuurkundige uiteenzettingen en de ogenschijnlijk ordeloze vertelstructuur die bijvoorbeeld Gravity's Rainbow zo kenmerkte. En over de structuur gesproken, het boek heeft zowaar een (redelijk) goed te volgen plot! Centraal staat de zoektocht van ex-hippie Zoyd Wheeler en zijn dochter Prairie naar Prairie's verdwenen moeder. Uiteraard fragmenteert dit al snel in een groot aantal subplots met allerlei bijpersonages, en is de hoofdpersoon naar goede Pynchoneske traditie grotendeels afwezig uit zijn eigen boek, maar naar het einde toe komen de meeste lijntjes weer mooi bij elkaar en wordt een en ander goed afgesloten. Ook hier een verschil met Gravity's Rainbow, waarbij ik me na afloop toch voornamelijk afvroeg wat er nou in godsnaam was gebeurd. Ook neemt Pynchon hier meer dan hij normaal doet de tijd om zijn personages uit te diepen, waardoor ze voor mij meer tot leven kwamen.

Al met al dus misschien een wat minder ambitieus boek van deze bijzondere schrijver, maar daarom wat mij betreft nog niet per se van mindere kwaliteit. Liefhebbers kunnen hem sowieso eens proberen, maar ook voor nieuwkomers is dit misschien wel een goede introductie in Pynchons werk.