Wrijvende vrijheid

In 'Citroeninkt' (2023) krijgt de Iraanse Nederlander Talar een ingrijpend telefoontje dat de gezondheidssituatie van haar moeder Sepideh verslechtert. Ze moet met spoed uit Cuba terugvliegen naar Nederland om mogelijk afscheid van haar te nemen. De herinneringen van Sepideh liggen aan gruzelementen, want haar geestelijke vermogens zijn aangetast door de ziekte. De ik-verteller Talar veegt naarstig de scherven bij elkaar om de geheimtaal te ontcijferen. Zoals ze ooit als meisje geheime teksten schreef op witte papieren vellen, die alleen konden worden ontcijferd met citroeninkt. Een middel om een stem te geven aan de verborgen lagen van trauma's waar nooit over gesproken kon en mocht worden. Door de fysieke afstand en de mentale aftakeling van 'maman' dreigt de jonge vrouw een essentieel stukje van haar Iraanse identiteit te verliezen.

Laagje voor laagje roept Talar de vrouwen op die haar hebben gevormd. Zij die op kantelpunten voor zichzelf kozen en tegen de keer in durfden te gaan, die hun goede naam - en soms zelfs hun eigen veiligheid - op het spel zetten om veranderingen af te dwingen. Leven in vrijheid, maar niet tegengehouden door de verkeerde beslissingen van mannen of het Iraanse regime. Zo koos grootmoeder Dana ooit ervoor om een ongelukkig huwelijk te beëindigen, terwijl ze ongegeneerd trouwde uit liefde. Het zou haar roddel en hoon opleveren, maar ook financiële welvaart en een hoger sociaal milieu. Maar grootmoeder Dana zag met lede ogen aan hoe dochter Sepideh zelf niet koos voor een welvarende huwelijkspartner, maar voor een activistische arbeider uit een lager milieu. Haar eigen vrijheidsstrijd lag elders.

Het vluchttrauma heeft diepe sporen achtergelaten op de ik-verteller. Talar werd als jong meisje op sleeptouw meegenomen door een hoogzwangere moeder, terwijl ze opeens alles wat ze kende achter zich moest laten. Van het stedelijke leven uit Teheran naar de streng christelijke omgeving van Moerkapelle, waar mensen zoals zij niet altijd welkom waren. Op afstand ziet zij haarscherp de wrijving tussen moeders en dochters: eerst tussen grootmoeder Dana en moeder Sepideh, maar daarna met haarzelf. Hooggespannen verwachtingen over academisch succes. Onbegrip over relatiekeuzes en jeugdige verlangens. Moeilijkheden om elkaar te begrijpen. De geheimtaal die nodig is om elkaars eenzaamheid te overbruggen.

'Citroeninkt' (2023) leest als een diep persoonlijk boek. Misschien door de autobiografische invloeden die Maral Noshad Sharifi erin schreef, maar zeker ook door haar no-nonsense schrijfstijl. Kaal en zonder opsmuk, maar vooral pijnlijk en direct. Soms is de algehele opbouw een tikkeltje te fragmentarisch en de psychologische opbouw had beter gestroomlijnd kunnen worden, dat wel. Maar Sharifi weet haarscherp de wrijving en het onbegrip te schetsen tussen verschillende generaties. Zonder te vervallen in exotische clichés over mysterieus Iran of onmenselijk sterke Iraanse vrouwen. De vrouwen hebben hun eigen onhebbelijkheden, irritante eigenschappen en zijn gevormd door hun diepe trauma's. Ze zijn eerst en vooral feilbare mensen en daarna pas een symbool voor iets anders. Hun pijn én kracht openbaart zich juist door de hoge prijs die zij moesten betalen voor hun vrijheid.

Kip, ik heb alleen nog jou.

Op het Toscaanse platteland blijft de late zestiger Nives Raulli eenzaam achter als haar echtgenoot plotseling sterft aan een beroerte. De nieuwe verantwoordelijkheden voor de boerderij wegen zwaar op haar gemoed, terwijl haar dochters in Frankrijk proberen om hun moeder naar zich toe te halen of in een bejaardentehuis te plaatsen. Maar Nives houdt dapper stand tegen de inmenging van anderen, want tijdens haar liefdeloze huwelijk moest ze zichzelf al wegcijferen voor de noden van haar man. Ze rouwt immers niet om de arme ziel die plotseling wegviel, maar om het vergooide leven in zijn schaduw. In haar diepste eenzaamheid haalt Nives de kip Giacomina uit de ren en vertroetelt haar met alle tederheid die ze miste in haar huwelijk.

Het noodlot lijkt opnieuw toe te slaan als haar troetelkip tijdens een reclame voor Dash opeens compleet verstijft. Geen streling of liefkozend woordje kan het arme schepsel tot leven brengen. In haar complete radeloosheid belt Nives dierenarts Loriano, die zelf in de avonduurtjes zijn verdriet over gemiste kansen wegdrinkt met alcohol. Loriano is te nuchter om mee te gaan in de hallucinante logica van zijn gesprekspartner, maar hij is te dronken om het een halt toe te roepen. Hij blijft gefascineerd en huiverend luisteren naar haar larmoyante tirades over vervloekingen, dorpsgeheimen en cruciale beslissingen die de loop van een mensenleven bepalen. Zij wil hem ervan overtuigen dat de fouten uit het verleden als spoken terugkeren om ons op latere leeftijd te straffen, terwijl hij pleit voor stug doorploeteren en niet te lang stilstaan bij gemaakte fouten.

Op de cover van 'Giacomina' (2020) geeft de Italiaanse krant 'La Repubblica' deze typering: 'Een hartverwarmend verhaal over een vrouw en haar geheimen.' En hoewel de liefdevolle omgang van Nives met kip Giacomina inderdaad de spreekwoordelijke lach en een traan volgen, ontpopt het telefoongesprek met de dierenarts zich tot iets wat harder en vileiner is. De rouwende Nives komt namelijk met bikkelharde onthullingen die de nagedachtenis van haar echtgenoot besmeuren en de identiteit van haar eigen dochters in twijfel trekken. Haar wrok, ressentiment en frustratie worden tot een sloopkogel om eindelijk zelf gehoord te worden. De mensen zullen weten waarom Nives haar leven niet ten volle heeft kunnen leven, zelfs als ze haar eigen nalatenschap eraan opoffert.

Achter het gekijf en geroddel steekt een wat geforceerde literaire vertelling. Met kip Giacomina als voorspelbare metafoor voor het gebrek aan intimiteit en een spanningsboog rond een erg vergezocht incestmotief. De Freudiaanse symboliek suggereert diepgang, maar blijft uiteindelijk hangen bij dolkomisch gegiebel over een losse seksuele moraal die juist wordt ingegeven door conservatieve denkbeelden. Uit de bekentenissen van Nives komt namelijk naar voren hoezeer zij manipuleerde met buitenhuwelijkse escapades om de schone schijn op te houden. 'Giacomina' (2020) leest alsof iemand je een grap vertelt en je weet waarom je het grappig zou kunnen vinden, maar het werkt niet op de lachspieren. De lezer blijft net zo onbewogen als een verstijfde kip.