Een niet-lezer in een wijk vol boeken. Of zoals de 25-jarige Takako in 'Morisaki's Boekwinkel' (2009) bij haar oom intrekt om te herstellen van haar liefdesverdriet. Oom Satoru runt een tweedehandsboekwinkel in Tokio's befaamde wijk Jinbōchō, waar zich de meeste boekhandels en uitgeverijen ter wereld zouden bevinden. Eerst vindt Takako die bemoeizuchtige oom Satoru maar een rare snuiter, maar ze blijken meer met elkaar gemeen te hebben dan ze aanvankelijk denkt. Allebei eenzame zielen die worstelen met de liefde. Maar de echte klik ontstaat wanneer Takako uit verveling een klassieker oppakt en zelf bezeten raakt door de Japanse literatuur. 'Morisaki's Boekwinkel' (2009) is absoluut een fijn tussendoortje, maar het ontgaat me waar de hoge waarderingen op gebaseerd zijn. Voor een boek over literatuur is het stilistisch namelijk geen sterke literaire roman. De verwijzingen naar Japanse klassiekers blijven veelal hangen bij namedropping en het wat voorspelbare plot zet vooral in op sentimentele verwikkelingen. Al zou ik het vervolgdeel wel oppakken, want het is verder aangenaam vertoeven in Jinbōchō.

De dood en het dal. Met lede ogen ziet arbeider Andreas Egger aan dat zijn eenvoudige leventje wordt verstoord door grote veranderingen. Als mens is hij weerloos tegenover allesvernietigende krachten als lawines en een wereldoorlog die diep snijdt door de ziel van een natie. En Egger is zelf als arbeider een onderdeeltje van de voortdenderende industrialisatie door kapitalistische krachten die het dal proberen te temmen. Zo fraai geschetst door de komst van een skilift die het ooit onbegaanbare alpenlandschap plotseling toegankelijk maakt voor dagjestoeristen. Het vroegere boerenleven houdt op te bestaan. Egger merkt dat hij moet inspelen op zulke veranderingen om te blijven bestaan. Robert Seethaler schreef met 'Een Heel Leven' (2014) een heerlijk droefgeestige roman over een nietig mens in een veranderende wereld. Stug ploetert de kleine man verder om zijn eigen verdriet een plek te geven en hij blijft zich verwonderen over hoe vluchtig een mensenleven verstrijkt. Alles verandert, maar de sterfelijkheid blijft.

Door de ogen van een getraumatiseerd meisje. In 'Waarom het Kind in de Polenta Kookt' (2009) is een Roemeense circusfamilie gevlucht voor het schrikbewind van Ceauşescu. Nergens een vaste plek om thuis te noemen. Op elke nieuwe locatie krijgen ze te maken met armoede en uitbuiting. Maar het ergste is dat de getormenteerde moeder en puberende zus hun jongste familielid steeds moeten beschermen tegen seksueel misbruik; een schier onmogelijke taak omdat zij er zelf ook continu mee te maken krijgen. Vanuit haar eigen kinderlogica probeert de jonge ik-verteller deze inktzwarte misbruikervaringen onder woorden te brengen. Zoekend naar een taal om vorm te geven aan haar eigen pijn in de korte hoofdstukjes met bizarre associaties en kinderlijke observaties. Alsof je een soort poesiealbum leest waarin fantasie en werkelijkheid in elkaar overlopen, maar tussen de regels klinkt het immense trauma door van de hoofdpersoon. Voor mij persoonlijk slaat de summiere stijl van Aglaja Veteranyi je vooral murw met lelijke dingen. Het werk laat echter weinig ruimte voor verstilling of enige warmte tussen de personages.

De eenzame zieke. In het autobiografische 'Averij' (2024) herkent een veertiger zichzelf niet meer terug als hij geconfronteerd wordt met de keizer alle ziektes. Eerst roept een zwelling op de hals plotseling verontrustende vragen op over de staat van zijn gezondheid. Daarna raakt de man verder van zichzelf vervreemd als het inderdaad om een tumor gaat. Tot slot lijkt de twijfel alleen groter als de chemokuur aanslaat en toch de angst blijft bestaan dat de ziekte terugkeert. Kan de hoofdpersoon ooit écht van kanker genezen als het zo bruusk bestaande zekerheden omverwerpt? Kunnen gezonde mensen zijn nieuwe realiteit werkelijk begrijpen? En wanneer eindigt rustig uitzieken en begint de verantwoordelijkheid om zelf het leven weer op te pakken? Of zoals zijn liefhebbende vriendin steeds chagrijniger wordt als de ziekte een zware wissel blijft trekken op hun relatie, zelfs na het ogenschijnlijke herstel.

Eerlijk gezegd ben ik niet zo'n fan van literaire werken over een eigen ziekteproces, want het lukt maar weinig schrijvers om zulke persoonlijke ervaringen naar een hoger plan te tillen. In die zin doe ik Robbert Welagen misschien tekort door 'Averij' (2024) als eerste boek te lezen uit zijn oeuvre. Iets zegt me dat ik ander werk van hem beter zal waarderen. Stilistisch is Welagen namelijk een sterke schrijver met z'n naturalistische beschrijvingen van omgevingen die de innerlijke gemoedstoestand van de hoofdpersoon weerspiegelen. Als een unheimische dreiging in het landschap, terwijl de kankerpatiënt zich steeds meer terugtrekt in de veiligheid van zijn huis. Welagen weet dit oergevoel zelfs op een grappige manier te koppelen aan de angst voor de wolf als een metafoor voor de oncontroleerbare natuur. Maar 'Averij' (2024) laat als eenduidige, ietwat voorspelbare psychologische roman iets te weinig over aan de verbeelding.

Gedeelde eenzaamheid. Met 'Grondsoorten' (2024) schetst Martha Heesen een alledaagse dag in een fictieve Drentse dorpsgemeenschap. Zo klein dat je 't al passeert voordat je er goed en wel kunt arriveren. Op die nederig stemmende plek proberen verschillende personages vat te krijgen op veranderingen in hun leven. De wandelaar wil voor het donker terug zijn bij zijn logement, maar wordt tijdens zijn tocht steeds gehinderd door andere passanten. De kleine Duif wordt gepest op haar nieuwe school. Boer Sjouke kan niet accepteren dat hij zijn boerderij is kwijtgeraakt. De nieuwe zussen praten langs elkaar heen met hun eindeloze gekissebis. Paard Wim geeft meer sturing dan de rijke stedeling die hem probeert te berijden. Op de dokterspraktijk is het een komen en gaan van wonderlijke sujetten, terwijl assistente Anna vooral twijfelt aan haar eigen kunnen. Ondertussen haalt Iris sporen van haar vroegere zelf uit verhuisdozen om eindelijk aan die nieuwe start te kunnen beginnen. Of toch weer niet.

Het allersterkste aan 'Grondsoorten' (2024) is hoe Martha Heesen het verstilde dorpsleven doortrekt naar grotere maatschappelijke ontwikkelingen. Zonder dat het er allemaal dik bovenop ligt of uitgesproken politiek wordt. In die kakofonie van behoeftige dorpsgenoten hoor je als één stem terug dat ze gezamenlijk smachten naar iets ongrijpbaars. Menselijk contact steeds net iets buiten bereik. De personages zoeken los van elkaar naar erkenning, veiligheid en geborgenheid in een veranderende wereld. Waar digitale communicatie de afstand tussen mensen vergroot en de constante mediacultuur vooral afstand schept tot de eigen leefomgeving. Waar mensen zo graag zichzelf uitspreken als ze eigenlijk niks te zeggen hebben, maar tegelijkertijd toch zo graag gehoord willen worden. Waar oude zekerheden niet meer vanzelfsprekend zijn en mensen worstelen met nieuwe man- en vrouwverhoudingen. Wie zijn deze dorpelingen zelf nog als ze zo weinig controle lijken te hebben over hun eigen leven!?

Ik ben iets minder enthousiast dan de vele lyrische recensies over 'Grondsoorten' (2024). Al begrijp ik de lofuitingen wel, want Martha Heesen is absoluut een begenadigde stillist. Zoals ze met haar beknopte stijl het verloop schetst van één gewone dag als een absurdistisch theater met een eigen logica. Nuchter en speels, maar vooral ook trefzeker. Geen zin te veel. De betekenis zit bij Heesen in de stijl van haar eigen werk, niet in ellenlange intellectuele overpeinzingen. Zo heb ik met volle teugen genoten van de absurdistische passages waarin de wandelaar gehinderd wordt door (ingebeelde) passanten als een soort fantoomverschijningen. Of wanneer paard Wim een meer uitgesproken persoonlijkheid heeft dan berijder Goudvis of wanneer boer Sjouke hard aan het werk is in een niet meer bestaande boerderij. Het is alleen jammer dat die absurdistische sfeertaferelen iets te vaak worden platgeslagen met minder interessante perspectieven als die van Duif en Anna. Vooral psychologisch gemotiveerd en niet écht vervreemdend.

stem geplaatst

Het menselijke hart van de wetenschapsfilosofie. Met de speelse historische roman 'Het Meten van de Wereld' (2005) schetst Daniel Kehlman hoe twee 19e-eeuwse wetenschappers de wereld proberen te begrijpen. Baron Alexander von Humboldt door zelf het middelpunt te zijn. Metingen verrichten ter plaatse. Contacten leggen met de plaatselijke bevolking of met eigen ogen nieuwe diersoorten zien. Al is het maar om smeuïge anekdotes te kunnen opdissen voor geïnteresseerde toehoorders. Wetenschappelijke verwondering als een vonk om anderen mee te nemen in het avontuur naar het onbekende. Aan de andere kant wil de wiskundige Carl Friedrich Gauß juist zo min mogelijk eropuit trekken, zelfs een uitstapje naar metropool Berlijn is voor hem een kwelling. Voor Gauß moet alles teruggebracht worden tot objectieve feiten en berekeningen. Denken gebeurt in het hoofd en voor gevoel is er in de wetenschap geen plek. Het is daarbij ook geen halszaak als mindere denkers niet mee kunnen komen.

Toch hebben verhalenverteller Humboldt en pragmaticus Gauß meer met elkaar gemeen dan ze denken. Allebei mannen die gevormd zijn binnen de kaders van hun eigen tijdsgeest, en die vooral zelf nieuwe methodiek moeten bedenken om toch de antwoorden te krijgen waar ze naar smachten. Ze vinden elkaar in hun grensverleggende zoektocht naar het onbekende. Kehlmann brengt hen bij elkaar voor een beslissende ontmoeting. Voor even raken de verschillende werelden elkaar als Humboldt de chagrijnige Gauß meeneemt naar een wetenschapsconferentie. Dan gebeurt er iets waardoor de twee samen een probleem moeten oplossen dat wordt opgeworpen door de alledaagse realiteit. Het zal hen er allebei van doordringen hoezeer zij gehinderd worden door politieke ideologieën die het vrije denken belemmeren. En dan is er ook nog de volstrekt menselijke kant van twee oudere heren die geconfronteerd worden met hun eigen sterfelijkheid. Welke nalatenschap dragen ze over aan toekomstige generaties? Heeft het allemaal zin gehad?

Ik ben zelf niet de grootste fan van biografische verhalen. Het wordt vaak een voorspelbaar riedeltje van hoogte- en dieptepunten uit het leven van een gerenommeerd sujet. Maar Kehlmann lost dat tekort in 'Het meten van de Wereld' (2005) op door wetenschappelijke ideeën zo centraal te stellen in de verhaallijn. Het zal Humboldt en Gauß niet voor iedereen even sympathiek maken, maar deze twee hautaine 19e-eeuwse 'allesweters' zijn zelf vervlochten met de totstandkoming van de moderne wetenschap. Het maakt 'Het Meten van de Wereld' (2005) ook een enorm geestige roman over twee hoogbegaafde renaissancemannen die in hun denken vooruitlopen op het grauw. Dat vinden ze zelf in elk geval wel. Zoals Humboldt nooit luistert naar tegenwerpingen van zijn maatje Bonpland als hij hem meeneemt naar levensgevaarlijke plekken, of Gauß maar niet kan begrijpen dat zijn oudste zoon Eugen meer heeft met politiek activisme dan met wetenschap. Toen kennis over de wereld nog werd gevormd door zulke imperfecte en kleurrijke individuen met hun eigen nukken en grillen.