Het meisje dat de verantwoordelijkheid van volwassenen moet dragen. Met 'Nargis' (2023) schreef Forugh Karima een alleraardigste milieuschets over de familiedynamiek tussen Afghaanse Nederlanders. Voor een novelle van amper honderd bladzijdes zet Karimi best complexe interculturele verhoudingen uiteen wanneer de verstandelijk beperkte Omíd als enige zoon wordt veroordeeld voor doodslag. De veroordeling confronteert de overgebleven familieleden met hun genderrollen, een beklemmende Afghaanse schaamtecultuur en hun gemarginaliseerde positie in de Nederlandse samenleving. De ik-verteller Nargis (uit te spreken als Nargúéss) ziet van dichtbij het sluimerende gif als haar oudere familieleden nergens over willen praten. Zelf draagt zij de last van hun onvermogen om volwassen beslissingen te nemen, terwijl oudere zus Niloufár zich afzijdig houdt. 'Nargis' (2023) is een lief boekje over een klein verzet met grote gevolgen, maar door het beperkte aantal bladzijdes voelt de catharsis niet helemaal verdiend. Deze novelle smaakt wel naar een lijvigere roman om soortgelijke thematiek uit te diepen.

Schuldgevoel over een gestolen leven. In 'Kanada' (2017) keert een vroegere astrofysicus uit Auschwitz terug naar zijn eigen woning in Hongarije. Tussen de ruïnes van kapot gebombardeerde straatblokken blijkt zijn eigen appartement op miraculeuze wijze de oorlog te hebben overleefd. Bijna tot zijn spijt, want de tijd in het concentratiekamp heeft hem geestelijk en lichamelijk uitgeput. Een iets te enthousiaste buurman ziet de kampoverlevende verschijnen en biedt hem meteen aan om zijn leven terug in de goede richting te krijgen. Schouders eronder. Verder. Met optimisme naar de toekomst. Eenmaal terug in zijn oude appartement komt echter de jongere vrouw van de Buurman net uit zijn badkamer geslopen. Duidelijk geschrokken om zijn terugkomst. Overal in het uitgeleefde appartement zijn nog sporen te vinden van tijdelijke bewoners die de plek in zijn afwezigheid hebben gebruikt. Zelfs het meubilair is gestolen, vervangen of weggedaan. Alleen een oude telescoop herinnert hem nog aan zijn leven voor Auschwitz.

Maar de telescoop staat niet langer op de sterren gericht. De naamloze kampoverlevende trekt zich terug in zijn appartement om vat te krijgen op zijn eigen trauma. Hij heeft geen ruimte meer in zijn geest om te accepteren wie hij was of wat hij nog kan worden, maar de tijd kruipt voort alsof hij alleen nog maar gebeurtenissen kan waarnemen als een buitenstaander. Bij leven doodverklaard en compleet gestript van zijn eigen identiteit. Sporadisch komen de herinneringen terug aan de mishandelingen en de mensonwaardige leefomstandigheden. De ziektes en de moorden. Maar de pijnlijkste realisatie is dat juist zijn intelligentie maakte dat hij door de nazi's werd ingezet als taxateur van waardevolle objecten. Of zoals de kampoverlevende met rekenkundige exactheid moest onderzoeken wat er nog te verdienen viel aan juwelen, sieraden, brillen, kledingstukken en zelfs gouden tanden. Wat is er nog van een mens over als hij gekneed is tot een willoos instrument in een vernietigingskamp?!

Ondertussen trekt de Hongaarse geschiedenis aan zijn raam voorbij. De ruïnes worden weer opgebouwd. Hongersnood en armoede. De Russen vallen Hongarije binnen. Ze lijken verslagen door Hongaarse nationalisten. Toch niet helemaal. Opnieuw oorlogstaferelen en geweldsdaden in het straatbeeld. Alles is in beweging, maar toch komt 't steeds weer terug op hetzelfde punt. De kampoverlevende zelf zet geen stap meer buiten de deur van zijn appartement, tot grote ergernis van de Buurman die af en toe zijn vrouw stuurt om eten te brengen of om de poepemmer te legen. In zijn mensonterende leefomgeving heeft de ex-intellectueel inmiddels zijn oude studieboeken verbrand en het enige waar hij zich aan vastklampt is één pagina van de astroloog/theoloog Johannes Schneider (1728-1778). Deze denker hield vast aan het archaïsche principe van het geocentrisme (het hele universum draait om de aarde) terwijl het heliocentrisme (de aarde draait om de zon) al gangbaar was in het wetenschappelijke discours.

'Kanada' (2017) van Juan Gómez Bárcena doet wat denken aan 'Slaughterhouse-Five' (1969) van Kurt Vonnegut. In die klassieke traumaverwerkingsroman raakt het personage Billy Pilgrim 'unstuck in time' als zijn beschadigde brein niet meer een alledaags ritme volgt. Een buitenaards wezen helpt hem om vat te krijgen op deze vervreemdende conditie. Net als Vonnegut schetst Bárcena iemand die door een oorlogstrauma is losgekoppeld van zijn tijdsbesef en via een pseudowetenschappelijke invalshoek betekenis probeert te vinden. Stilistisch gaat Bárcena nog een stapje verder door de afstandelijke manier waarop zijn verteller consequent over zichzelf spreekt in de jij-vorm. Als iemand die zo is losgekoppeld van zijn eigen 'ik' dat hij zichzelf alleen nog in de derde persoon kan zien. Zichzelf beschouwend als een kille observator: verwijtend en beschuldigend. Deze volstrekt onsentimentele opzet is even wennen, maar het werkt wel als je je beseft hoe pijnlijk dit verknipte zelfbeeld eigenlijk is.

Zoals de zichzelf pijnigende verteller in 'Kanada' (2017) is losgekoppeld van zichzelf, zo houdt hij ook een afstand tot andere mensen. Eigenlijk de enige personen die dichtbij komen zijn de overdreven weldadige buurman en zijn schuchtere vrouw. Zij komen immers om eten te brengen of om de po te legen. Toch ziet een oplettende lezer al vanaf het begin dat hun ogenschijnlijke goedheid meer gedreven wordt door eigenbelang of zelfs schuldbesef. De tijd verstrijkt en de Buurman wordt steeds ongeduldiger om de inertie van de kampoverlevende. Nu wordt het zoetjesaan tijd om verder te gaan, heus. Maar er komt een oplossing als de Buurman besluit om andere kamers onder te verhuren aan derden. Zelf verdient hij er goed geld aan. De getraumatiseerde man is toch teveel bezig met zichzelf om erom te kunnen malen. Misschien dat de grootste tragiek van 'Kanada' (2017) is dat deze overlever zichzelf blijft straffen voor een schuldvraag die zo overduidelijk bij anderen ligt.

Juan Gómez Bárcena weet met 'Kanada' (2017) die precaire balans te vinden tussen literaire speelsheid tegenover zo'n loodzwaar onderwerp als Auschwitz. Licht genoeg om het als lezer te kunnen verdragen, maar respectvol naar de zwaarte van de historische werkelijkheid. Hij maakt de complexe schuldvraag van één getraumatiseerd individu óók tot een intrigerende schets van de parallellen tussen verschillende ideologieën. Of zoals de kampoverlevende vanuit zijn eigen Holocausttrauma ziet hoe het opkomende Stalinisme opnieuw mensen stript van hun individualiteit. En altijd weer tonen verraders en profiteurs zich bereidwillig om onmenselijke systemen van dienst te zijn.

Zo jammer als een veelbelovende roman uiteindelijk enorm tegenvalt. Met 14 personages en een mysterieuze vreemdeling heeft 'Wake' (2013) een prima opzet voor groepsdynamiek en psychologische spanningen. In het eerste deel houdt Elizabeth Knox de spanning vast door zoveel verschillende personages in dezelfde crisissituatie te werpen. Er gebeurt van alles als een soort schilderij van Jeroen Bosch: een massaslachting van mensen die zichzelf en elkaar ernstige schade toebrengen, terwijl de overblijvers nauwelijks kunnen bevatten wat er op hun pad komt. Maar na die denderende openingspassage neemt 'Wake' (2013) gas terug als het havenplaatsje Kahukura inmiddels vol ligt met lijken en de overlevenden de draad moeten oppakken. Uit dramatisch oogpunt is die geïsoleerde Nieuw-Zeelandse setting goed gevonden, zoals hoe de overlevenden proberen om betekenis te vinden in deze chaos. Maar het probleem ontstaat wanneer de verschuivende perspectieven elkaar niet écht op een bevredigende manier raken. Er gebeuren dingen. Er gebeuren ergens anders andere dingen. Soms gaat er iemand weg van de groep of ontstaat er enige frictie. Soms gaat er zelfs iemand dood. Het helpt ook niet dat 'Wake' (2013) meer bezig is met ridicule verklaringen voor de aanwezigheid van het onzichtbare monster dan met spannende situaties.

Het onvermogen om los te komen van een voormalige koloniale macht. In de proloog van 'Kwade Wind' (2022) is de gelauwerde auteur Saïd B. op weg naar de boekpresentatie van zijn autobiografische roman over zijn jeugdliefde Leïla en zijn geboortedorp El Zahra. Het zijn rumoerige tijden in Algerije met de opkomst van de islamisten en een dreigende burgeroorlog. Niet lang na deze bijeenkomst zal de auteur met zijn vrouw vluchten naar het buitenland. Maar nu nog even niet. Saïd groet een bekende en krijgt een compliment over zijn grootse roman. De beste uit zijn carrière? Het valt hem op dat er verschillende Algerijnen op zijn presentatie verschijnen, zelfs iemand met een gekreukeld overhemd. Hij ziet zichzelf dan ook als een volksschrijver die hét verhaal van Algerije weet te vertellen. Met genegenheid zal de literator terugkijken op dit bijzondere moment als hij het land inmiddels heeft verlaten.

Saïd B. weet echter niet dat de man met het gekreukelde overhemd niemand minder is dan zijn oude jeugdvriend Tarek, die hij als fictie-personage heeft opgevoerd in zijn bejubelde roman. Ze groeiden samen als broers op, maar tussen de analfabete schaapsherder en de jonge student sluimerde een rivaliteit om de liefde van hun gemeenschappelijke jeugdvriendin Leïla. De jonge vrouw werd de schande van El Zahra toen ze op dertienjarige leeftijd werd uitgehuwelijkt en wegliep bij haar oudere echtgenoot. Het bood een nieuwe kans voor één van de twee vrienden te trouwen met de dorpsschone. Op een beslissend moment in hun leven werd Tarek echter door Franse soldaten meegenomen om te vechten tegen de Duitsers, terwijl hij op die manier Saïd de kans gaf om weg te komen. Hij moest verder studeren en vanuit een plek van macht de belofte waarmaken van een intellectueel Algerije dat loskomt van de Franse overheersing. Een paar weken later zou de auteur zelf óók opgepakt worden om te vechten voor een westerse mogendheid.

Voor zowel Tarek als Saïd zou dat beslissende moment uitmonden in een deceptie. Ze zouden gedesillusioneerd en getraumatiseerd terugkomen van een oorlog die ze uitvochten voor mensen die hen niet accepteerden als gelijkwaardig. Zoals de vele pijnlijke ervaringen met racisme, marginalisering en uitbuiting. Maar anders dan voor een kosmopolitische zwerver als Saïd, zou Tarek's hart altijd bij het dorpsleven in El Zahra blijven. Hij keerde terug in het dorp en loste de huwelijksbelofte in die zijn vriend eigenlijk had gemaakt met de vader van Leïla. Voor de gescheiden vrouw opnieuw een zakenhuwelijk dat meer werd gedreven door noodzakelijkheid dan liefde of genegenheid. Maar welk recht heeft Saïd om erover te oordelen als hij er zelf voor heeft gekozen om zich afzijdig te houden? Vanuit zijn geprivilegieerde sociale positie. Toch zou zijn wrok over deze gemiste kans doorsijpelen in de fictieroman die hij erover schreef, waarin specifiek Leïla's emancipatiestrijd misbruikt wordt voor een eigen afrekening met zijn volksmilieu.

Na de proloog lezen we in twee hoofdstukken hoe de levens van 'personages' Tarek en Leïla verder liepen na hun huwelijksverbintenis. Hoe zij leden onder de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog en de latere opkomst van de islamisten. Hoe Saïd op een gegeven moment onderdeel wordt van een naoorlogs stukje mythologie als hij met de Italiaanse cineast Gillo Pontecorvo en de Algerijnse onafhankelijkheidsstrijder Saadi Yacef meewerkt aan de filmklassieker 'The Battle of Algiers' (1966). Hoe de twee echtelieden steeds van elkaar gescheiden worden door Tarek's noodzaak om te migreren uit financiële overwegingen. En boven alles loopt de fictieroman van Saïd B. door hun levens als een pijnlijk testament van wat ze allebei hebben verloren en dat hun eigen ervaringen zomaar afgepakt kunnen worden. Eigenlijk zoals de Franse kolonisten ook deden.

Met 'Kwade Wind' (2023) schreef de Algerijnse Française Kaouther Adimi een ambitieuze roman over auteurschap als het wegdrukken van andere ervaringen en de moeilijkheid om los te komen van postkoloniale invloeden. Neerkijken op traditie en niet werkelijk bereid zijn de complexiteit van mensen te zien. Stilistisch vind ik 'Kwade Wind' (2023) iets te wisselend. Bij vlagen is het bloedmooi zoals de proloog en specifieke passages rond oorlogservaringen en de totstandkoming 'The Battle of Algiers' (1966). Ik kon erg genieten van de passages waarin Tarek zich terugtrekt als huisbewaker in een Italiaanse villa vol klassieke kunst. Een soort stiltemoment tussen de woelige omwentelingen en omzwervingen. Toch vind ik Adimi's keuze om het narratief in 'Kwade Wind' (2022) op te hangen aan geschiedkundige gebeurtenissen een tikkeltje te schematisch. En toen gebeurde er dit en toen gebeurde er dat. Soms komt deze opzet zelfs wat in de weg te staan van de karakterontwikkeling door de kille zakelijkheid van zulke nieuwsfeiten.

Als Kaouther Adimi in andere romans iets minder geschiedenis stopt en iets meer ruimte laat voor verstilling, dan is zij zeker een schrijfster om in de gaten te houden. Met 'Kwade Wind' (2023) laat zij in elk geval zien dat zij ingewikkelde thema's niet schuwt in een ambitieuze én speelse roman. Het smaakt in elk geval naar meer.