Vasthouden aan het oude als alles verandert. In 'De Vrouw met het Rode Haar' (2016) mijmert een ouder wordende zakenman over de vormende weken dat hij in Öngören moest werken als assistent van een puttenmaker. Zijn links-activistische vader liet het afweten toen Cem dringend geld nodig had om zijn universitaire studie te kunnen bekostigen. Öngören was nog een dorpje aan de periferie van een grote stad, maar mettertijd zou het volledig opgeslokt worden door een uitdijende metropool als Istanbul. Zoals het putten maken als ambacht ingehaald zou worden door moderne technologie, zo zou het dorpsleven van Öngören zelf ook veranderen onder druk van globalisering, industrialisering en stedelijke groei.

Maar voor Cem is de herinnering aan Öngören springlevend. De ons-kent-ons dorpsgemeenschap. De klassieke ambacht van het putten maken: noeste, uitputtende arbeid en met een weinig accuraat fingerspitzengefühl op zoek naar de waterbron. De kleurrijke verhalen van leermeester Mahmut, waarin religieuze parabelen samenkomen met volkswijsheden en smeuïge anekdotes. En natuurlijk de spaarzame momenten wanneer de hoofdpersoon contact weet te leggen met de vrouw met het rode haar; een enigmatische aanwezigheid die zinnelijkheid en vrijheid uitstraalt in een conservatieve gemeenschap. Naast de moralistische vertellingen van Mahmud raakt Cem geïnspireerd door haar vele rollen als actrice van een experimentele theatergemeenschap.

Toch eindigde deze vormende tijd in Öngören met een judasstreek. Cem zou het dorpje van toen met de staart tussen de benen verlaten en een levenslange fascinatie houden naar Oosterse en Westerse noodlotsvertellingen. De zoon die zijn vader vermoordt en naar bed gaat met zijn moeder (Oedipus) tegenover de vader die zijn zoon afslacht in een dagenlange eindstrijd (Rostam & Sohrab). Zouden deze klassieke vertellingen Cem meer kunnen vertellen over zijn eigen beweegreden om het ultieme verraad te plegen op een vaderfiguur? Of voegt hij er zelf iets aan toe door zijn eigen situatie erop te projecteren? Wat is nog de werkelijkheid tussen mythes die ons vormen of die wij zelf vormen? Als de ik-verteller voor zaken terug moet naar een compleet veranderd Öngören, dan moet hij óók de confrontatie aan met een verleden dat hem zowel nostalgisch stemt als angst inboezemt.

Voor mij wordt het tijd om eens op zoek te gaan naar jonge Turkse auteurs. 'De Vrouw met het Rode Haar' (2016) leest lekker weg en het heeft de postmoderne elementen die ik waarder uit eerder werk van Orhan Pamuk, zoals hoe wereldliteratuur en kunstgeschiedenis naadloos overlopen in een psychologisch portret. Het is sterk hoe parallellen tussen de vadermoord (Oedipus) en zoonmoord (Sohrab & Rostam) worden doorgetrokken naar maatschappijkritiek op eigentijdse kwesties. Maar 'De Vrouw met het Rode Haar' (2016) voelt als een verplicht nummertje voor een Nobelprijswinnaar die weinig scherpe randjes opzoekt. Daarnaast heeft de feministische apotheose iets flauws in een roman waarin vrouwelijke personages weinig persoonlijkheid krijgen. Alsof het een soort plotwending is dat vrouwen een stem hebben, terwijl Pamuk ze vooral voorspelbaar opvoert als muzen in de beleving van een obsessief mannelijk personage.

De onmachtige filantroop tegenover een veranderende wereld. Na de grimmige ecologische rampspoed uit 'A Children's Bible' (2020) gooit auteur Lydia Millet het in 'Dinosaurs' (2022) over een rustigere boeg. De wereld lijdt nog steeds onder klimaatproblematiek, maar in haar vervolgroman is hoofdpersoon Gil als rijke filantroop die zichzelf nuttig probeert te maken in zijn korte leven op aarde. Het geërfde oude geld op zijn bankrekening voelt meer als een testament aan vroeger verdriet dan dat het hem dichterbij anderen brengt. Zo liep zijn huwelijk in New York stuk toen hij erachter kwam dat financiële overwegingen haar voornaamste reden waren om bij hem te blijven. Gil koopt blind een statelijk huis in de staat Arizona en loopt ernaartoe met een hiketocht van zo'n 3000 km. Eenmaal aangekomen op zijn nieuwe bestemming leidt Gil een klein en overzichtelijk leven. Vogelen. Zijn nieuwe buren helpen met de opvoeding van hun tienerzoon. Vrijwilligerswerk in een blijf van mijn lijfhuis. Goede doelen uitzoeken om te ondersteunen met geld.

Net als 'A Children's Bible' (2020) schreef Lydia Millet met 'Dinosaurs' (2022) een hyperrealistisch sprookje dat raakt aan contemporaine thema's. Met haar vlijmscherpe observaties en filosofische overpeinzingen zegt Millet zoveel over de laatkapitalistische wereld waarin we leven, maar tegelijkertijd heeft haar poëtische stijl ook weer een eigen logica en ritme. Zoals de speelse opzet om elk hoofdstuk op te hangen aan de vele verschillende vogels (treurduif, kwartel, kolibrie, koekoek, gier, etc) die in Gil's achtertuin landen. Hun aanwezigheid weerspiegelt zowel Gil's eigen geestesgesteldheid over zijn recente scheiding als zijn eigen hang naar gemeenschapszin. Tegelijkertijd ziet Gil in zijn gevederde bezoekers het eigen onvermogen terug om het uitsterven van vogelsoorten tegen te gaan. Heeft betrokkenheid wel zin als individuele mensen zo weinig invloed hebben op complexe ontwikkelingen? Misschien zijn we als mensen zelf wel uitstervende dinosauriërs aan het worden in een langzame transitie naar iets anders!?

Eigenlijk zijn er maar twee grote gebeurtenissen die het plot sturen: het overlijden van een oude vriend en iemand uit Gil's jeugd die met een extreem pijnlijk verzoek komt. Maar net zoals de vogels in Gil's achtertuin komen en gaan, herneemt zijn leven weer het gebruikelijke tempo als de rijke filantroop opnieuw de draad oppakt. Toch is 'Dinosaurs' (2022) strakker geconstrueerd dan de kabbelende sfeerschetsen doen vermoeden. Millet brengt alles terug tot een allegorische laag waarin de kleinste details betekenis krijgen in haar overdenkingen. Ze lijkt er zelfs wel plezier in te hebben door bijvoorbeeld impliciet te verwijzen naar de Batman-mythologie van een rijke weldoener met ambities om de maatschappij te redden. Het maakt 'Dinosaurs' (2022) een luchtige, speelse roman waarin een gefortuneerde einzelgänger zijn eigen onbeduidendheid onder ogen moet komen. Zelfs met exorbitant veel geld kun je geen betere wereld kopen.

Je eigen kwetsbaarheid terugzien in de veroordeelde Ander. Ik schrijf deze recensie als de compleet overtrokken ophef over de opening van de Olympisch Spelen net is gaan liggen en er openlijk twijfel wordt gezaaid over het vrouw-zijn van een Algerijnse bokser. De ideologische obsessie met wat iemand écht is of zou kunnen zijn m.b.t. homo- of transseksualiteit. Niet meer de complexiteit van een individu zien, maar die Ander terugbrengen tot oppervlakkige uiterlijkheden en weinig solide spelregels over wat man- of vrouw-zijn dan zou betekenen. In die zin fileert Mohammd Mbougar Sarr soortgelijke dynamieken in de existentiële roman 'Een Echte Man' (2023) over de Senegalese omgang met de góor-jigéen. (De term góor-jigéen betekent in de wolof-taal iets van man-vrouw, maar volgens mij laat het zich beter vertalen als queer toen het nog een scheldwoord was. In elk geval een negatieve typering voor iemand die door de maatschappij niet wordt gezien als volledig mannelijk of vrouwelijk.)

In de openingsscène van 'Een Echte Man' (2023) krijgt de Senegalese universiteitsdocent Ndéné Gueye een viraal filmpje onder ogen. Tijdens een intiem moment met zijn vrijgevochten maîtresse Rama. Ndéne ziet hoe een een islamitische begraafplaats wordt bestormd om het lijk op te graven van een vermeende góor-jigéen. Geen context. Geen voorgeschiedenis. Maar alleen de heftigheid van een menigte die iemand na diens overlijden nog probeert te veroordelen. Rama verwacht dat Ndéne deze gruwelijke daad afwijst, maar hij kan het niet opbrengen om empathie op te brengen. Hij zal het wel aan zichzelf te wijten hebben, want in onze maatschappij loop je nu eenmaal niet met je seksualiteit te koop. Rama is ontredderd om deze bekrompen reactie. Waar is de vrijheidslievende intellectueel gebleven waar zij zich tot aangetrokken voelt? Als zelfs iemand met het maatschappelijk aanzien van Ndéne wordt beknot door achterwaarts denken en religieuze orthodoxie! Ze loopt woedend weg en laat hem vertwijfeld achter.

Maar het gruwelijke beeld van het kwetsbare, naakte lichaam blijft door het hoofd van Ndéne spoken. Hij moet weten wie deze góor-jigéen bij leven was en waarom deze persoon zelfs na diens dood afgestraft moet worden. In een verwarrende mengeling van walging, identificatie en empathie probeert Ndéne antwoorden te krijgen waarom dit gefilmde tafereel zoveel bij hem oproept. Wat zegt het over zijn eigen heteroseksualiteit als hij ruimte kan maken voor empathie en begrip naar de veroordeling van een ander? Moet hij nu zijn eigen islamitische opvoeding en onwrikbare overtuigingen over mannelijkheid ter discussie stellen? Of zit de orthodoxie in hem zo diep dat hij als belezen intellectueel, die nota bene homoseksuele/biseksuele schrijvers in het lesprogramma heeft staan, dezelfde walging voelt als analfabete landgenoten? Homohaat in iets fleurigere bewoordingen, maar met dezelfde lelijke strekking.

En misschien is nog wel de pijnlijkste vraag: wat kost het Ndéne als hij zich openlijk uitspreekt tegen homo- en transfobie? Het is immers gevaarlijk om góor-jigéen te verdedigen wanneer ze zelfs opgegraven worden om opnieuw te worden veroordeeld. In eerste instantie voelt het wat misplaatst hoe 'De Echte Man' (2023) zo expliciet smeuïge seksscènes tussen Ndéne en Rama op de voorgrond plaatst in een roman over de vervolging van deze góor-jigéen. Het koppel koestert de vrijheid die ze zich vanuit hun positie kunnen veroorloven. Maar Ndéne begint door zijn existentiële vertwijfeling opeens scherper te zien dat ook hij 'als heteroseksueel' niet veilig is voor het geweld tegen de góor-jigéen. Het raakt hem intellectueel als gebrandmerkte schrijvers niet meer welkom zijn in zijn colleges. In religieus opzicht ziet Ndéne hoe zijn eigen vader - een praktiserende imam met conservatieve ideeën - wordt afgestraft als hij niet expliciet genoeg oproept tot geweld.

De hel, dat zijn de hetero's. Ndénes zoektocht naar antwoorden brengt hem zelf in gevaar als hij empathie kan opbrengen naar de mens achter de veroordeelde buitenstaander. Of zoals hij zelf dreigt uitgeroepen te worden tot góor-jigéen als zijn empathie naar het slachtoffer indruist tegen maatschappelijke veranderen. Iedereen is vogelvrij, zelfs als de geruchtenmolen het aan 't verkeerde eind heeft. Mbougar Sarr schreef met 'Een Echte Man' (2023) een beklemmende roman in de geest van Jean-Paul Sartre over een zoektocht naar vrijheid en de absurde grenzen die anderen opwerpen. Het zelfonderzoek van Ndéne wordt steeds tragischer wanneer hij ontrafelt wat hij zelf allemaal heeft moeten verdringen uit angst om uitgesloten te worden. Kan een mens werkelijk vrij denken als niet ieder individu het recht heeft zichzelf te zijn!?