In de lagere school gingen wij elke maand naar de bibliotheek. De geletterdheid bij de jeugd lag in die tijd dan ook een pak hoger dan nu. Het is het oudste boek dat ik mij kan herinneren gelezen te hebben. De Griezelbus is mij altijd bijgebleven en de fascinatie voor horror was een blijvertje. Het spreekt tot de verbeelding van kinderen en is zeker erg griezelig voor jonger dan twaalf. Sommige verhaaltjes eindigen niet vrolijk wat toch ongewoon is voor kinderboeken. De raamvertelling op de bus is ook erg onderhoudend, al zal het bij de huidige generatie wel minder aansluiten bij hun leefwereld.

Het boek 'Sapiens' vond ik een meesterwerk. Het is met stip het boek dat ik mensen aanraad die zich eens aan een historisch werk willen wagen. Zijn andere boeken spraken me minder aan en liet ik daarom links liggen, maar met Nexus is de draad weer opgepikt en dat viel toch behoorlijk tegen.

De laatste tijd ben ik me wat meer beginnen verdiepen in AI met onder meer de onemanshow van Lieven Scheire in Brugge en een expert die bij ons in het bedrijf een paar uur uitleg kwam geven over de stand van zaken in AI. Die twee heren zeiden al ongeveer hetzelfde en nu komt ook Harari met zijn bijdrage die wezenlijk weinig verschilt van de andere twee. Hij voegt er geen nieuwe inzichten aan toe, maar giet er een politiek sausje over dat me maar matig kon smaken. Daarbij kan hij een typisch eurocentrische kijk, zo kenmerkend voor hedendaagse humanisten, nauwelijks verdoezelen. We gaan er volgens hem allemaal enorm op vooruit en dat dankzij de veel hogere educatiegraad van de bevolking. Maar is dat ook zo? Een ongeletterde boer uit de middeleeuwen kon haarfijn uitleggen wat het verschil is tussen een man en een vrouw terwijl professoren met tien studiejaren op de teller vandaag niet meer verder raken dan wat politiek-correct gewauwel. Ja, we schieten vandaag raketten de ruimte in, maar verder lijken we er intellectueel niet ver op vooruit te zijn gegaan. Cultureel is de achteruitgang al helemaal niet te loochenen. Bezoek eender welke stad en de mooiste gebouwen en kunstwerken zijn allemaal eeuwen oud. De Westerse beschaving bevindt zich in de neergangsfase, zoals élke beschaving ooit die op een bepaald moment gekend heeft. Met vooruitgangsoptimistisch gebazel probeert de auteur aan te tonen hoe vrijdenkend we allemaal geworden zijn. Waar de Kerk vroeger het denken in de tang hield, zijn we nu allemaal autonome burgers geworden die mogen zeggen en denken wat we willen. Maar klopt dat wel? De coronapandemie bewees mijns inziens toch dat onze vrije en hoogopgeleide bevolking niet veel nodig heeft om meteen afstand te doen van de meeste rechten en elke kritische reflex uit te zetten. Virologen traden op als bisschoppen die de gelovigen vanop de kansel de levieten lazen en ketters (wappies) in de ban sloegen, terwijl de media gewillig in de rol van meedogenloze inquisitie stapten.

Harari is kinderlijk naïef in zijn lofprijzingen voor de "zelfcorrigerende krachten" in het Westen, want die nemen aan onze universiteiten eerder de vorm aan van benauwende zelfcensuur. Vooral in de sociale wetenschappen heersen vandaag meer taboes dan in een middeleeuws klooster. Er is in het Westen zeker nog ruimte voor oppositiemedia, maar de pensée unique die gangbaar is in ruim 80% van de media, valt moeilijk te ontkennen. Je moet maar eens een aflevering van een typisch Vlaams praatprogramma bekijken op televisie zoals 'De Afspraak', 'Terzake' of iets anders: iedereen is voor massamigratie, iedereen is tegen Trump, iedereen is voor geslachtsoperaties voor minderjarigen. Ik betwijfel sterk dat die ideologische eensgezindheid bij de bevolking even uitgesproken is. Enfin, ik denk zelfs dat ze eerder diametraal tegenovergesteld is. Zijn er op die redacties dan zelfcorrigerende krachten aan het werk? Ik heb ze de afgelopen decennia alleszins niet opgemerkt. Ook in Amerikaanse nieuwsmedia lijkt dat het geval te zijn of was er geen grote consensus dat Biden "zo scherp als een mes" was tot aan het presidentieel debat? De dementie-aantijgingen heetten "Russische desinformatie" te zijn tot het niet meer te ontkennen viel. De omerta in de internationale media over de mentale desintegratie van de Amerikaanse president stelde Noord-Koreaanse journalisten in de schaduw.

De enige plek waar er wel nog een heuse botsing van ideeën plaatsvindt, is het internet en wat de vrijheid van meningsuiting op het internet betreft, mag het van Harari dan ook wat minder zijn. Wat begon als een uitstekende uiteenzetting over de rol van informatie in totalitaire regimes, verzandt gaandeweg in een onmiskenbaar pleidooi voor verregaande regulering op het internet. De benepen politiek gekleurde moderatie die gangbaar was op Twitter, voor de aankoop van de sociaalnetwerksite door Musk, moet volgens Harari dringend terug in ere worden hersteld in de strijd tegen het vage concept 'hate speech'. Om aan te tonen welke risico's gebrekkige moderatie inhoudt, verwijst hij naar de Rohingya-genocide in Myanmar, die volgens hem kennelijk grotendeels te wijten was aan reels op Facebook en dus niet aan de etnische spanningen die er al eeuwenlang bestaan. Die spanningen worden wel vermeld, maar worden vervolgens weg gerelativeerd. Een historicus onwaardig.

Heel wat verteltijd gaat naar 'populisme'. Hele hoofdstukken zijn eraan gewijd, maar wat het verband is met AI, is niet altijd even helder. Als Joodse, homoseksuele intellectueel, hoeft het niet te verbazen dat Harari er progressieve denkbeelden op nahoudt, alleen kwamen die in eerdere werken minder aan de oppervlakte. Zo komt hij op een bepaald moment aanzetten met een erg warrige en weinig wetenschappelijke uitleg over waarom AI wel eens seksistische en racistische uitlatingen doet. Het inherente racisme/seksisme van de AI-ingenieurs en de input in de blackbox zijn volgens hem de schuldigen terwijl de ware toedracht kinderlijk eenvoudig is: AI doet louter aan patroonherkenning en patroonherkenning leidt vaker wel dan niet tot 'racistische' vaststellingen (cfr. etnische profilering door politie). De auteur toont zich niettemin een voorstander van een politiek-correcte filter en moderatie bij AI-toepassingen, om het vermeende racisme in te dammen, maar waar dat toe kan leiden hebben we toch gezien bij Google Gemini? Daar was de filter zo woke dat de uitlatingen van Gemini onder pure desinformatie vielen en het daarom even offline werd gehaald.

En dan moest het literaire dieptepunt nog komen. Het hoofdstuk over de 'conservatieve zelfmoord', waarbij Harari ons een zogezegde contradictie voorlegt: "de Amerikaanse republikeinen horen conservatief te zijn, maar onder Trump is er van conservatisme geen sprake meer". Vergeet dus even de hele abortuskwestie waarbij sommige kranten het scenario van The Handmaid's Tale in het vooruitzicht stelden bij een Trump-overwinning. Harari baseert zich voor die boude stellingname op de premisse dat conservatieven "een diep respect" horen te hebben voor de instellingen en de ambtenaren van het land. Die premisse rammelt natuurlijk langs alle kanten. Volgens Harari zouden conservatieven ten eerste voorstanders moeten zijn van een grote overheid want de plannen om het staatsapparaat af te bouwen (DOGE) zouden niet in lijn liggen met het ware conservatisme. Dat is nieuws voor mij. Daarnaast is het ook een feit dat heel wat instellingen op gramsciaanse wijze geïnfiltreerd zijn en dus gezuiverd moeten worden om echt het beleid te kunnen voeren waarvoor de Amerikanen massaal (!) gestemd hebben. Ook in ons land kennen we dat fenomeen. Zo is er een piepklein socialistisch partijtje (Vooruit) dat nu al 6 maanden op de rem staat om een regering te vormen en in de administraties zwaar boven haar gewicht bokst. Het is een publiek geheim dat de socialisten personeelsleden actief klaarstomen voor het diplomatiek ingangsexamen waardoor zij in de diplomatie nu al jarenlang oververtegenwoordigd zijn. Ook hebben zij dankzij het systeem van de vaste benoemingen in de ambtenarij nog voor de komende decennia pionnen zitten, zelfs indien er geen socialist meer in het parlement zou zetelen.

Moet een conservatief voor dat soort ambtenaren en instellingen respect hebben? Dat dacht ik niet. Bovendien zijn er heel wat bedenkingen te maken bij de meerwaarde van sommige instellingen. Was het onderwijsniveau in de VS niet hoger voor het United States Department of Education in 1979 werd opgericht? Daarnaast is er van respect voor de instellingen langs Democratische zijde evenmin veel sprake. Meteen nadat Trump van zijn constitutioneel recht gebruikmaakte om rechters te benoemen in het Hooggerechtshof werd er door Democraten luidop gefilosofeerd over hoe ze de macht van dat hoogste gerechtshof konden breken. Maar volgens Harari moet het vrije debat wijken voor vertrouwen in de instellingen. Van totalitarisme gesproken! Vertrouwen moet je verdienen, elke dag opnieuw.

Op een bepaald moment verliest de schrijver volledig de pedalen en noemt hij de idee dat de volledige overdracht van bevoegdheden naar een soort wereldregering de eigen nationale belangen zou kunnen schaden zelfs "schaamteloos". Toen begon ik te begrijpen waar zijn kwalijke reputatie als WEF-mannetje en zijn bijnaam 'Horrori' vandaan komen. Hij slaagt er zelfs in om de covid-aanpak als voorbeeld te noemen van een geslaagde mondiale aanpak die op nationaal niveau niet gelukt zou zijn. Dit terwijl het toch net de landen waren die lijnrecht ingingen tegen de internationale consensus (Zweden!) die achteraf beloond werden.

Zodus concludeer ik een weinig aangename leeservaring waar ik vrijwel niets nieuws heb geleerd over AI, maar waar ik me vaak heb moeten ergeren aan de onnozele denkbeelden die het boek grotendeels vullen.

Douglas Murray’s The Strange Death of Europe is een onverbiddelijke diagnose van een continent in verval. Het boek leest als een langgerekte alarmkreet over massamigratie, multiculturele ideologie en de culturele zelfhaat die het Westen ten gronde richten. Voor wie het boek openslaat, wacht geen zachtzinnige beschouwing, maar een vlijmscherpe aanklacht, gefundeerd op feiten, ervaringen en persoonlijke observaties. Murray documenteert, fileert en provoceert, met de pen als scalpel.

Volgens Murray leidt een verziekte cultuur van schuld en zelfkastijding ertoe dat Europa zijn geschiedenis herinterpreteert als misdadig, zijn beschaving als racistisch en zijn toekomst als irrelevant. In naam van tolerantie en diversiteit heeft het Westen de controle over zijn grenzen verloren. Wat volgde is een ongeziene demografische revolutie, een volksverhuizing die volgens de auteur de samenlevingen van binnenuit ontwricht. Daarvan zijn de gevolgen voor iedereen al jarenlang zicht- en tastbaar. Hoewel sommigen ons willen doen geloven dat migratie van alle tijden is, is de volksverhuizing van de afgelopen decennia zonder historisch precedent. Zoals Murray stelt, heeft zelfs de Normandische invasie van Groot-Brittannië na 1066 geen soortgelijke structurele demografische impact gehad.

Murray beschrijft niet enkel de migratie zelf, maar vooral de maatschappelijke en politieke onwil om haar, vaak nefaste, gevolgen onder ogen te zien. Regeringen die verdragen ondertekenden in de hoop de migratiedruk te verlichten, zagen het tegenovergestelde gebeuren. Media zwegen over criminaliteit of verdoezelden culturele achtergronden van daders om geen ‘racisme’ te triggeren. Wie waarschuwde, werd belachelijk gemaakt, geboycot, aan de kant geschoven of erger nog: vermoord.

De auteur noemt talloze voorbeelden: van grooming gangs in Groot-Brittannië, tot de groepsverkrachtingen in Keulen, tot de vrouwelijke genitale verminking van tienduizenden meisjes in de UK. Murray bekritiseert politici, rechters, journalisten en activisten die volgens hem de ogen sluiten voor de realiteit of deze zelfs actief onderdrukken. Zoals we nu terugkijken op de regeerperiodes van Nero en Caligula, krankzinnige keizers die hun rijk naar de verdoemenis hielpen voor eigen eer en rijkdom, zo zal er wellicht ook later gekeken worden naar onze huidige regeringsleiders.

Een centraal thema in Murray’s werk is dat migratie een politieke keuze is, geen natuurwet. En dat keuzes gevolgen hebben. Terwijl Europese bevolkingen in peilingen en verkiezingen herhaaldelijk hun wens tot minder migratie uitten, bleven de grenzen open, de instroom groeien. Het gevolg is een “omvolking”, een term die velen als beladen beschouwen, maar die Murray als een feitelijke demografische observatie presenteert. Dat migratie geen natuurfenomeen is dat ons zomaar overkomt, maar een moedwillige politieke keuze, bewijst overigens ook de tweede termijn van Donald Trump die op enkele dagen tijd de instroom aan de Amerikaanse zuidgrens met meer dan 90% wist te doen dalen. Europa daarentegen houdt vast aan internationale (mensenrechten)verdragen die afgesloten zijn in tempore non suspecto. Die verdragen hangen als een molensteen rond onze nek en verhinderen krachtdadig optreden. Alsof we justitie nog zouden organiseren op basis van de Codex Hammurabi.

Murray stelt dat Europese hoofdsteden langzaam veranderen in enclaves die nauwelijks nog als Europees herkenbaar zijn. Bepaalde wijken in Europa zijn welhaast niet meer te onderscheiden van de vluchtelingenkampen in de hoorn van Afrika. De vergelijking met de val van Rome of de ondergang van christenen in het Midden-Oosten ligt nooit veraf. Voor Murray is het ondenkbaar dat dit zonder repercussies blijft voor veiligheid, samenhang en toekomstbestendigheid. Wie massaal Afrikanen importeert, wordt natuurlijk Afrika en laat dat net een continent zijn dat door haar inheemse bevolking massaal ontvlucht wordt wegens onleefbaar. Vorig jaar had ik een interessant gesprek in Noord-Cyprus met een Cypriotische geitenboer. Hij begon er zelf over en vroeg of de verhalen klopten dat de Europese volkeren een minderheid geworden waren in eigen land. Hij vergeleek Europeanen toen met de Hittieten, een volk dat in Anatolië leefde voor de Turken kwamen en dat nu volledig herleid is tot archeologische vondsten. Zo zal het ook de Europeanen vergaan, waarschuwde hij. Straf dat ik van een eenvoudige geitenboer die nooit in West-Europa was geweest een accuratere analyse vernam dan wat ik ooit in een Vlaamse televisiestudio heb gehoord.

Murray is niets minder dan vernietigend voor de multiculturele consensus die volgens hem in media, politiek en academie overheerst. Zijn boek is deels een debatboek: hij stelt de klassieke argumenten van links tegenover feiten, statistieken en getuigenissen die de holle retoriek ondergraven. Voor conservatieven is dit werk een arsenaal; voor progressieven een ongemakkelijke spiegel. Toch laat Murray het niet enkel bij analyse. Hij ging zelf op veldwerk, bezocht vluchtelingenkampen, sprak met migranten. Het menselijke leed ontkent hij niet. Maar het vormt voor hem geen argument om de samenlevingen van herkomst volledig te importeren in West-Europa.

Het boek eindigt niet met een happy end, maar met een vaststelling: Europa, zoals het ooit bestond, is stervende, mogelijk al dood. Zoals een kip nog even rondhuppelt terwijl haar kop al op het kapblok ligt. Het enige dat rest is de vraag wat daarna komt, of er ooit nog een beschaving uit deze as zal verrijzen. Vermoedelijk wel, zoals er ook klaprozen konden bloeien in Flanders Fields. The Strange Death of Europe is geen boek voor gevoelige zielen. Het is rauw, confronterend, en vaak pijnlijk in zijn directheid. Voor mijn bloeddruk was het alleszins geen goeie zaak. Na enkele hoofdstukken was ik al woedend over zoveel onrecht. Maar het is ook scherp, goed gedocumenteerd en moeilijk te negeren. Wie de dominante narratieven in vraag durft te stellen, vindt in Murray een eloquente bondgenoot. Wie die narratieven koste wat kost wil handhaven, doet er goed aan het boek toch te lezen, al was het maar om te begrijpen waarom zo velen zich vandaag verraden voelen.

Dit boek leest als een postmortem van een beschaving die zichzelf te gronde heeft gericht, met open ogen, en onder applaus van haar elites.

Meditaties, overigens niet de beste vertaling, is een verzameling persoonlijke notities waarin de Romeinse keizer zijn stoïcijnse levensfilosofie onderzoekt. Dat levert zowel interessante als hilarische en scherpe oneliners op, zoals: "Als je niet in staat bent om oprecht te zijn, dan is het niet wenselijk om te blijven leven." Ja santé. Ik vroeg me op het einde wel af of Marcus Aurelius in staat zou geweest zijn om een meer inhoudelijke uiteenzetting te geven, in plaats van een verzameling citaten te produceren. Al kan ik me goed inbeelden dat de man krap in tijd zat.

Bepaalde van zijn ideeën associeerde ik niet meteen met het stoïcisme en leken me verrassend genoeg christelijk te zijn. Dan heb ik het over zijn nadruk op nederigheid, vergevingsgezindheid, naastenliefde en het idee dat men goed moet doen zonder iets terug te verwachten. Het christendom bestond natuurlijk wel al in zijn tijd en hoewel hij er een broertje dood aan had, is het niet onwaarschijnlijk dat bepaalde christelijke ideeën zijn ingesijpeld in zijn denken. Hij benadrukt het echter wel allemaal vanuit de natuur en de rede.

Als zelfhulpboek vond ik het prettiger geschreven dan 12 Rules for Life. Ik zou het zeker aanraden aan wie interesse heeft in lectuur uit dit tijdvak.