'AI' kan alles wat een mens kan doen, behalve de dingen die wezenlijk zijn.

Jullie vinden mijn boekrecensies misschien te lang maar Hegel schreef een boekrecensie van Reinhold, Karl Leonhard: Beyträge zur leichtern Übersicht des Zustandes der Philosophie beym Anfange des 19. Jahrhunderts. 1 van ruim 180 pagina's...

Er was ooit een boekrecensie die LANGER was dan het oorspronkelijke boek, en die uiteindelijk een standaardwerk werd over de fauna en flora van een streek.

Over Hermann Broch: Vrouwen:
Hermann Broch: Vrouwen – De filosoof leest… - defilosoofleest.wordpress.com

Over Hegels Het wezen van de filosofische kritiek (Über das Wesen der philosophischen Kritik) (1802):
Georg Wilhelm Friedrich Hegel: Über das Wesen der philosophischen Kritik (Het wezen van de filosofische kritiek) (1802) – Apollinische essays - apollinischeessays.wordpress.com.

Vorige maand is de eerste integrale Nederlandse vertaling van Aristoteles' Metafysica uitgebracht! Jullie vertellen mij ook niks, he?
Het verkooppraatje van de uitgever windt er geen doekjes om:
"Nieuwe editie van de klassieker onder de klassiekers
Aristoteles (384-322 v.Chr.) is vermoedelijk de grootste filosoof ooit, zijn Metafysica is het belangrijkste en invloedrijkste van al zijn werken."
Metafysica | Aristoteles | 9789024468010 | Boom

Ik ben helaas niet erg te spreken over Schomakers vertaling van Aristoteles’ Metafysica (ik ken alleen zijn oorspronkelijke vertaling uit 2018 en niet de heruitgave uit 2025 maar geloof niet dat er veel verschil is want de hierna gegeven voorbeelden van fouten e.d. zitten ook in die van 2025). Allereerst lijkt het te zijn geschreven voor het brede publiek en neigt het naar een soort Jip-en-Janneke-taal. Zijn inleiding waarin hij met veel woorden weinig zegt heeft dezelfde popie-jopie-toon waarbij hij al te veel moeite doet zijn enthousiasme over te brengen, resulterend in zinnen als “Alsof hij zich heeft laten gaan, zich geneert en onmiddellijk het punt wil maken dat hij zijn zelfbeheersing toch niet verloren is. Heus niet.” (p. 68; dit gaat overigens over Boek Lambda dat blijkens Schomakers inleiding zijn favoriete deel is omdat daar Aristoteles in een soort roes z’n nuchterheid zou verliezen en naar het onuitsprekelijke transcendente zou wijzen). Niet alleen past die toon niet bij een academisch werk als Metafysica en doet het dat tekort, ik kan me ook moeilijk voorstellen dat het grote publiek zo’n werk als dit oppakt (het feit dat het werk niet eens op deze website staat bevestigt dat). Mensen die dit werk oppakken zullen per definitie studenten zijn (ook in de zin van liefhebbers die besluiten het werk te bestuderen) en een Nederlandse vertaling (van het eerste boek Alpha van Metafysica) die wel recht doet aan het vereiste academische niveau is dat van Herman de Ley (welk boekje tevens een verrukkelijke inleiding heeft). Schomakers vraagt zich wel af waarom je het werk überhaupt zou vertalen want “Is het niet zo dat iedereen die in staat is iets van deze tekst te begrijpen, een van de allermoeilijkste teksten in de geschiedenis van de filosofie, ook in staat is hem in het Grieks te lezen (…)?” (p. 10) Dat is natuurlijk een onzinnige opmerking, want er zijn genoeg intelligente mensen die iets van de tekst in vertaling kunnen begrijpen maar toevallig geen Grieks hebben geleerd, de Griekse brontekst dus niet kunnen lezen en dus behoefte hebben aan een vertaling. Hij zal bedoelen dat alleen classici iets van de tekst kunnen begrijpen en die moeten Grieks kunnen lezen om hun vak te kunnen uitoefenen, maar ook dan is zijn opmerking niet waar. Helaas is bijna alles wat Schomakers te berde brengt onzinnig: hij houdt nota bene een betoog dat dit zijn laatste werk is met betrekking tot de filosofen uit de oudheid omdat dat werk “te zwaar” voor hem is geworden en je krijgt inderdaad de indruk dat het werk te zwaar voor hem is – dat het hem aldoor parten speelde in plaats van er vat op te kunnen krijgen – en hij het beter aan jongere, energiekere collega’s had moeten overlaten.

Naar eigen zeggen heeft Schomakers geprobeerd eigen interpretatie en uitleg weg te laten zodat de lezer zelf zijn interpretatie moet vormen bij de soms duistere teksten van Aristoteles die immers zelf ook soms rondtast volgens Schomakers. Evengoed heeft hij een fors notenapparaat toegevoegd waarin hij wel degelijk probeert de tekst te interpreteren of uit te leggen, maar veel heb je er niet aan: z’n opmerkingen zijn veelal onzinnig en in ieder geval weinig verhelderend. Hij wil de lezer terugbrengen naar de oorspronkelijke tekst door bv. ‘ousia’ (volgens Schomakers zoiets als ‘wat aan zijn doet’) niet met het vertrouwde maar vanwege ingesleten connotaties wat misleidende ‘substantie’ te vertalen maar als ‘wat-iets-is’ om te benadrukken dat het een concreet gevormd zijnde is dat aldus een eenheid is (bv. de wind is geen ousia). Dat is prima maar Schomakers maakt daarbij niet de indruk te beseffen dat het Latijnse ‘substantie’ geen gekke gril van een vertaler is geweest maar simpelweg is overgenomen uit een benadering in Categoriae die terugkomt in boek Delta waar Aristoteles betekenissen van begrippen opsomt en daarbij als eerste betekenis van ‘ousia’ geeft: hupokeimenon ofwel het ten-grondslag-liggende. Tegelijkertijd ziet Schomakers de rechtvaardiging van een vertaling erin dat het de tekst kan moderniseren, hetgeen ertoe leidt dat hij in de vertaling bv. spreekt over subject-object welke moderne verhouding wel erg ver staat van Aristoteles’ gedachten. Een wereld van verschil tref je aan bij de vertaling van De Ley: niet alleen neemt hij veel meer moeite de lezer vat te laten krijgen op de tekst hetgeen hem ook lukt omdat hij zelf vat op de tekst heeft, maar zijn aantekeningen zijn aldoor interessant en verhelderend. Voortdurend geeft De Ley aan waar de tekst van Aristoteles dubbelzinnig is en waarom hij welke vertaling of interpretatie heeft gekozen. Anders dan Schomakers suggereert schrijft Aristoteles niet moeilijk, integendeel: Aristoteles is zo’n dominant figuur in de filosofie geworden omdat hij bij uitstek helder en systematisch denkt. Om Aristoteles zelf te parafraseren is Aristoteles de enige nuchter persoon op een feest waar alle anderen dronken zijn (in dat opzicht is het logisch dat hij in de Metafysica met name Heraclitus, die bekend staat als ‘de duistere’, als zijn tegenpool lijkt op te vatten): het hele project van Aristoteles beoogt in hoge mate om wat z’n voorgangers nog slechts intuïtief vatten en vaag formuleerden te beredeneren en helder te formuleren. Wel beschikken we slechts over (later gereconstrueerde) aantekeningen ten behoeve van zijn colleges zodat de tekst beknopt en soms onhandig geformuleerd is zodat kennis van het hele werk van Aristoteles of oudheid kan helpen Aristoteles te begrijpen waar dat zonder die context soms moeilijk is (zo van: in dat andere werk had Aristoteles al over hetzelfde geschreven en daar blijkt dat hij dit of dat heeft bedoeld om welke reden hij het nu nog slechts kort aanduidt). Die kennis bezit De Ley wel maar Schomakers klaarblijkelijk niet – zelfs binnen het werk van de Metafysica is Schomakers op de eerste pagina van Beta alweer de laatste pagina van Kleine Alpha vergeten als Schomakers een verwijzing van Aristoteles naar ‘de inleiding’ niet kan plaatsen omdat Schomakers ernaar zoekt in Alpha in plaats van Kleine Alpha – en dat heeft ook invloed op hoe woorden worden vertaald: bv. meteen in de eerste alinea van het werk spreekt Aristoteles van aisthesis hetgeen Schomakers met ‘waarneming’ vertaalt maar De Ley scherpzinniger met ‘gewaarwording’ om te benadrukken dat ‘waarneming’ voor Aristoteles en andere Grieken als een passief proces werd opgevat.

Soms maakt Schomakers de tekst zelf onnodig verwarrend door zijn indeling door bv. een nieuwe alinea te beginnen midden in een redenering van Aristoteles. Regelmatig is de vertaling van Schomakers onbegrijpelijk, bv. “Verder is het eerste dat als verwezenlijking is hetzelfde.” (p. 393), maar gelukkig heb ik ook de uitstekende Engelse vertaling van Richard Hope zodat ik daar aldoor heb kunnen lezen wat Aristoteles (waarschijnlijk) bedoelde en dat Schomakers misschien ook bedoelde maar niet goed uit z’n pen kwam. Mogelijk heeft Schomakers bewust de tekst duister en rommelig gemaakt omdat de overgeleverde tekst van Aristoteles dat ook zou zijn (de tekst van Schomakers voelt zelf namelijk als een slordig geschreven aantekening), maar regelmatig is zijn vertaling ook inhoudelijk een evidente miskleun zoals “En de elementen van de getallen zijn ‘even’ en ‘oneven’ waarbij dat eerste beginsel begrensd en dat tweede onbegrensd is.” (p. 121) in de passage waarin Aristoteles de leer van de pythagoreeërs samenvat. Maar dat schrijft Aristoteles niet: hij schrijft “En de elementen van de getallen zijn ‘even’ en ‘oneven’ waarbij het ene begrensd en het andere onbegrensd is.” waarbij zelfs een bachelorstudent weet dat het evene voor het onbegrensde en het onevene voor het begrensde staat, mede omdat Plato dat overneemt. Of op p. 202 waar de vertaling spreekt van een “ontstaan dat eindigt in wit en waarvoor niet geldt dat het met “niet-wit” begint” waar dat natuurlijk wel geldt want Aristoteles’ punt is daar precies dat elke verandering tegenovergestelden betreft zodat de verandering van zwart (niet-wit) naar wit gaat. Even later op p. 204 maakt hij zelfs twee cruciale vertaalfouten achter elkaar als Aristoteles de uitspraak ‘alles is onwaar’ beschouwt: dan is die uitspraak ook onwaar of als ze alleen die uitspraak als waar willen aanmerken dan moet de uitspraak ‘’alles is onwaar’ is waar’ ook waar zijn etc (zo ontstaan er oneindig veel ware uitspraken dus uitzonderingen) maar Schomakers maakt er een zootje van door blijkbaar niet te begrijpen dat de bedoelde uitzondering de uitspraak zelf waar in plaats van niet waar opvat: “dat zijn eigen uitspraak als enige niet waar is (…) De uitspraak die de ene ware uitspraak [onwaar] noemt, moet zelf waar zijn, en dat gaat zo oneindig door.” Het versterkt de indruk dat Schomakers geen idee heeft wat Aristoteles allemaal schrijft, de vertaling daarom echt een worsteling voor hem is geweest en hij daarom het “dit allermoeilijkste filosofische werk” noemt en uitleg zo veel mogelijk achterwege heeft gelaten. Een vertaling door een AI-bot was waarschijnlijk net zo goed geweest en dat maakt het extra treurig dat Schomakers er zo veel tijd en energie in heeft gestopt.

Terzijde: ik ben dan ook fan van de vertaling van Metafysica A door dr. De Ley en het is erg jammer dat hij niet de hele Metafysica heeft vertaald. Wat Schomakers en De Ley overigens wel gemeen hebben is dat ze uitdrukkelijk Aristoteles willen bevrijden uit het scholastieke beeld van een denker die een statisch systeem overleverde en willen terugkeren naar de ‘authentieke’ Aristoteles die primair een ‘problemendenker’ was die vooral worstelde met de taal om de problemen van de filosofie scherper te formuleren en te beantwoorden. Beiden hebben getrouwheid aan de tekst boven een vlotte leesbaarheid geplaatst, maar in mijn ervaring slaagde De Ley op beide punten beter dan Schomakers. Nu is De Ley wel een radicaal figuur want een marxist waarbij ook Aristoteles niet ontsnapt aan zijn marxistische analyse die hij geeft in zijn inleiding – voor Aristoteles is nut dus de gebruikswaarde (functie) het wezen aller dingen waardoor de ousia materie en vorm is (want je kunt het nut (vorm) niet van het ding scheiden zoals Plato deed) met alleen de vrije burger als doel op zichzelf die aldus de ‘onbewogen beweger’ is die de onvrijen aanzet tot productie – maar die ook herhaaldelijk terugkomt in z’n aantekeningen bij de vertaling: zo vraagt bv. Aristoteles zich af waarom de eerste filosofen als arché wel de elementen vuur, lucht en water maar niet aarde hebben geopperd terwijl het volk juist aarde zou hebben gekozen (God schiep immers hemel en aarde luidt ook de eerste zin in de Bijbel): De Ley haast zich dan om te suggereren dat dit te maken heeft met het toen geldende burgerschap op grond van grondbezit zodat juist ‘aarde’ niet inwisselbaar was en geeft ervoor steekhoudende argumenten. Maar zelfs die (marxistische) opmerkingen zijn interessant. Helaas is De Ley eind 2024 overleden met nota bene een Palestijns vlaggetje op zijn overlijdenskaart: hij had al veel eerder afscheid van de filosofie genomen – filosofie is immers slechts ‘ideologie’ met bv. Aristoteles’ filosofie als uitdrukking van een economie die nog geheel is gericht op de afnemer (vraag) als doeloorzaak (nog ver verwijderd van de markteconomie waarin het productieproces en de ruilwaarde centraal komt te staan) – om zich met name te richten op de verdediging van de moslimgemeenschap in België tegen populistisch rechts en de strijd voor Palestina tegen Israël. Ik deel niet zijn radicale politieke sympathieën maar alleen al zijn vertaling van Metafysica A verraadt een bijzondere eruditie en met hem heeft de wereld een groot classicus verloren.

Tot slot, natuurlijk heeft Schomakers kennis van Aristoteles’ filosofie en in mijn essay heb ik ook elementen uit zijn visie gebruikt zoals hij die uiteenzet in zijn inleiding bij de vertaling. Die visie komt in de kern op het volgende neer. Hij ziet het thema van de 14 boeken als een metafysische ontologie: het beschrijft het ‘zijnde als zijnde’ (met onder meer de categorieën als manieren om van iets te zeggen dat het ‘is’ waarvan de immanente ousia het primaire zijnde is: ontologisch, kentheoretisch en talig als definitie als de kern van wat is en dat als vormoorzaak het zijnde ook in beweging zet en een organiserend principe is) maar verwijst ook naar het transcendente (het goddelijke) als metafysische oorzaak van alles wat is (de werkelijkheid) dat (contra het Zijn van Parmenides en het zijn van de zijnden van de thomisten) als niet-zijnde echter niet kan worden beschreven, anders dan in negatieve zin (de god is toch nog wel een ousia, al heeft het als zuivere verwerkelijking geen mogelijkheid-als-mogelijkheid dus materie meer, maar de andere categorieën zijn niet van toepassing dus er kan geen predikaat aan worden verbonden). In zekere zin is de immanente ousia slechts de zichtbaar geworden goddelijke ousia die als onbewogen beweger alles in beweging zet tot organisatie: alles vormt een eenheid en identiteit omdat het verlangt naar het goddelijke (zoals bij de neoplatonisten) waarbij de ousia in de wereld slechts die gerichtheid uitdrukken.

Een essay en nog meer inhoudelijks over Aristoteles' Metafysica:
Aristoteles: Metaphysica Alpha, Alpha klein, Beta, Gamma, Delta en Lambda – Apollinische essays - apollinischeessays.wordpress.com