Werther Nieland - Gerard Kornelis van het Reve (1949)

Na De Avonden is dit toch een tegenvaller. Ik heb weinig passages kunnen ontdekken waaruit kwaliteit blijkt of die echt de moeite waard zijn. Het boekje heeft kop noch staart en de hoofdpersoon is slechts irritant. De clubredes vormen de spaarzame hoogtepuntjes van dit verhaal. 2*

Heel aardig werk van Reve. Hij verplaatst zich heel goed in de wereld van een jong kind. Hij kent hun gedachten, en vertaalt deze ook goed naar het woord dat mij als lezer bereikt.
Het taalgebruik is erg mooi, in een Nederlands dat je men tegenwoordig niet meer echt hoort spreken. Ik herinner me nog een interview met Herman Brusselmans bij Dwdd, waarin hij het taalgebruik van Reve prees. En ik geef hem gelijk. En wat Brusselmans zei over dat taalgebruik, was werkelijk goed terug te vinden.
Genoeg humor bevat het boek ook. Steeds maar een club oprichten, een mooie running gag, en zorgde regelmatig voor een grote glimlach.
Toch heb ik het idee dat ik zaken gemist heb. Het verhaal was kort, maar ik heb niet het idee dat het als tussendoortje bedoelt is. Het lijkt of er meer in moet zitten, maar dat het Reve niet gelukt is dat ook te geven.
Enfin, prima vermaakt, mooie taal, en verveelt niet.

In bepaalde opzichten een blauwdruk van Reves latere werk deze novelle. Zijn obsessie met de Dood met een Hoofdletter, zijn curieuze sadomasochistische dwangneigingen en, bovenal, de eeuwige zoektocht om aan de eenzaamheid te ontsnappen. Voor iedere psychiater die iets wil weten over het ontstaan van iemands karakter, is dit gepast praktisch materiaal. Ook biografen van Reve zouden veel aandacht moeten besteden aan dit werkje, want met deze parabel wordt het ontstaan van Reves droefgeestige karakter geschetst.

In een ander opzicht is het juist weer atypisch Reve. De schrijfstijl is bondig, met korte zinnen, en al te moeilijke woorden worden ook vermeden. De tangconstructies en het strooien met negentiende-eeuwse archaïsmen heeft hij hier gelaten. En dat is voor dit stuk een uitstekende keuze geweest, aangezien het de belevingswereld van een 12-jarig jongetje moet voorstellen. En niet alleen daarom, de naargeestige, doffe, grauwe wereld van Reve komt erin tot uitdrukking.

Hemeltergende eenzaamheid en treurigheid, en toch van een wonderlijke schoonheid.

Werther Nieland moet wel een van de meest kleurloze titelpersonages in de Nederlandse literatuur zijn. De paar zinnen dialoog die hij krijgt zijn veelal praktisch van aard. Meestal is zijn moeder hem voor, of reageert hij simpelweg niet op de dwingende opmerkingen van de eigenlijke hoofdpersoon Elmer. Zijn vader heeft een belangstelling voor Esperanto, ziet daarin een oplossing om iedereen ongeacht afkomst met elkaar te laten communiceren. Ondertussen maken de verwikkelingen in deze korte roman duidelijk dat beheersing van taal nog niet leidt tot succesvolle communicatie.

Elmer grijpt taal nadrukkelijk aan om grip te krijgen op de realiteit, of beter gezegd, die naar zijn hand te zetten. Als oprichter van clubjes stelt hij in formele volzinnen statuten op die alle macht bij hem leggen. Hij manipuleert zijn vriendjes met technieken die we van machtswellustelingen herkennen. Zo ook zijn drang tot voortdurende vernietiging van alles wat op zijn pad komt. Zijn eerste indruk van Werther is dan ook een ‘verlangen hem op een of andere wijze te kwellen of geniepig te bezeren’.

Reve psychologiseert het gedrag van Elmer niet, maar beschrijft deze slechts, in voor zijn doen minimalistische taal. Hoe Elmer zich werkelijk verhoudt tot Werther wordt in het midden gelaten. Ook dit lijkt een voor Elmer mysterieus element van het leven te zijn dat niet in taal te vatten is.

Voor mij een herlees na vele jaren. Dit werkje neemt toch wel een unieke plaats in zijn oeuvre in. Het kinderperspectief is goed gedaan, terwijl het als studie naar de (on)mogelijkheden van taal ook boeit. En zoals altijd bij Reve is er weer genoeg te (glim)lachen.