Ja - Thomas Bernhard (1978)

De eerste zin van dit werk is er eentje om in te lijsten - *haalt een extra groot kader boven* - doordat ze maar liefst uit 477 woorden bestaat (volgens de Engelstalige wikipedia-pagina welteverstaan, zelf nog niet geteld hoeveel mijn vertaling er heeft maar ooit doe ik dat wel eens voor de sport); daar kom in dit hele bericht waarschijnlijk niet eens aan. Het neerpennen is al bewonderenswaardig, het lezen vergde een bovengemiddelde inspanning, laat staan dat je het nog eens adequaat vertaalt: waarvoor grote hulde aan Ria van Hengel.

Je zou denken dat het na die eerste zin goed komt, maar de tautologieën, pleonasmen, overdreven nuanceringen, buitensporige herhalingen, constante verwijzingen etc. stapelen zich op dat het een lieve lust is – zelf heb ik dit vol bewondering gelezen, al spelen de intrigerende gebeurtenis en de beknopte, maar op hun manier treffende, filosofische uiteenzettingen daar ook voor een groot deel in mee natuurlijk. Doordat Bernhards naamloos personage één lange gedachtengang in monoloogvorm brengt stoort het echter niet, integendeel – het zet dat kenmerkend deprimerende zelfbesef en de hallucinante wanhoop nóg meer kracht bij. Het verhaal zelf is al erg genoeg, maar Bernhard schuwt het duidelijk niet om allerlei grenzen af te tasten. Wel moet de nuancering gemaakt worden dat het ondanks alles wél bijzonder vlot leest.

Het hoofdpersonage had immers een lethargisch ‘nul-punt-nul-één-punt’ bereikt. Aan het randje van de afgrond waar afglijden in de onmetelijke diepte onvermijdelijk lijkt en zich bijna letterlijk vastklampend (of in zijn eigen woorden: “op beschamende wijze”) aan de laatste steunpilaar (vastgoedmakelaar Moritz) kwam er uit het niets een (voorlopig) verlossend moment; de Perzische die tijdelijk soelaas biedt. Wederzijdse zelfherkenning is hun deel, maar dan in de pejoratieve zin van het woord.

Tussen al dat grammaticaal geweld (zal het maar zo noemen), waar een leerkracht taalkunde je bij het nekvel voor zou grijpen indien je op deze wijze een taak zou indienen, zijn er af en toe ook pareltjes van korte zinnen te bespeuren, die de meest lucide momenten in de gedachtenstroom lijken weer te geven; een algemene levensopmerking als "Er bestaan immers alleen maar mislukkingen." in deze context blijft nog lang nazinderen. Of de korte beschrijving van de filosofische levenshouding van de Perzische filosofe – alleen daarvoor is dit het lezen waard. Maar er zijn nog zoveel meer bewonderenswaardige zaken te vinden.

Zo ben ik niet eens aan 400 woorden geraakt, maar wat boeit het überhaupt ook…

JA... deze wil ik graag lezen. Het enige wat me weerhield om het te kopen is de prijs. Bij Vleugels zijn er inmiddels al vier novellen van Thomas Bernhard verschenen. Het was betaalbaarder geweest er een paar samen te voegen in een bundel.

Thomas Bernhard - Ja - Uitgeverij Vleugels - uitgeverijvleugels.nl

Maar bovenstaand stuk van Dardan is wel een aanmoediging om het te lezen (en vooral vanwege "de Perzische").

Door tenminste de wil tot mislukken te hebben, vorderen wij en we moeten bij elke zaak en bij alles en iedereen altijd weer tenminste de wil tot mislukken hebben willen we niet al heel vroeg te gronde gaan, wat werkelijk niet de bedoeling kan zijn van ons bestaan.

Ja, maar bij Thomas Bernhard is dat natuurlijk Nee.

‘Ja’ is het extatische slotwoord in Ulysses, een levensbevestigend ‘ja’ welhaast, ‘yes’ was volgens James Joyce dan ook het meest optimistische woord in de Engelse taal, daarmee wilde hij per se eindigen, zoals ook Thomas Bernhard doet in de slotzin van Ja, waarbij ditmaal het ‘ja’, het titelwoord zogezegd, precies zoals Naamloos al aanhaalt, een omkering betekent van hoe Joyce het ooit gebruikte, een heel duister ‘ja’ wordt het daarmee en dat nochtans na een lange, lange mijmering over, onder andere, hoe taal een gebrekkig iets is, wat ons er niet van moet weerhouden telkens opnieuw proberen te komen tot iets wat bij benadering lukt, net als het bestaan, net als het contact met de ander, ook als, of juist als, dat een mysterieuze Perzische dame van weinig woorden is, een vrouw in de schaduw van een Zwitserse architect die om raadselachtige redenen een totaal ongeschikt stuk grond heeft verworven om een huis, een huis in de vorm van een kernreactor, op te bouwen, wel een keer of tien komt de verteller terug op dit bijzondere feit, zoals hij ook niet nalaat om tal van andere kleine situaties steeds opnieuw, steeds met een iets andere blik opnieuw te besnuffelen, telkens nieuwe details toevoegend, in lange, lange zinnen die haast buiten de tijd lijken te staan, in een voortdurend terugschakelen zonder dat de taal tred houdt met de plot, iets wat Bernhard in de finale helaas overboord zet, met een snel afraffelen van het mysterie, daarmee het ritme van het voorgaande bruusk doorbrekend, maar dat is voordat hij tot die zo korte slotzin komt die de titel verklaart en al het voorgaande in een nieuw licht, of beter gezegd duisternis, plaatst.