Seize the Day - Saul Bellow (1956)

Een man maakt in korte tijd de zeer pijnlijke ontwikkeling door van onwetendheid naar een zeer diep, existentieel inzicht in zijn echte situatie. Een zeer klassiek gegeven, maar verteld in een uiterst boeiende originele stijl en met als achtergrond het New York van de jaren 50 en de jungle van het kapitalisme. En dat in 115 blz. Hiervoor geven ze dus een Nobelprijs. Een grote schrijver.

De thematiek van Seize the Day is verrassend actueel. Nog altijd kun je twisten over de vraag of succes een kwestie van geluk is of het resultaat van doelgericht handelen. Hoofdpersoon Wilhelm Adler is in ieder geval niet succesvol: hij ondernam een vruchteloze poging om acteur te worden, door nepotisme verloor hij zijn baan als verkoper, zijn huwelijk is gestrand en nu loopt hij ook nog eens achter een zwendelaar aan. In wezen volgen we hem op de dag dat zijn leven in elkaar stort.

Voor Wilhelm lijkt succes echter slechts een middel te zijn om geaccepteerd te worden. Zo bevat het boek een prachtige dialoog tussen Wilhelm en zijn vader. Wilhelm lucht zijn hart en verklaart hoe erg hij zich gevangen voelt. Als reactie ontvangt hij een combinatie van verwijten, inadequaat advies en onverbloemd egoïsme. Hij voldoet als zoon niet aan de maatschappelijke verwachtingen en derhalve lijkt hij iedere aanspraak op sympathie te verliezen. Hij moet kortom zichzelf maar aan zijn eigen ‘bootstraps’ optillen. Deze dialoog deed mij denken aan de (stereotiepe) kritiek op de boomergeneratie.

Het boek voegt hieraan een existentiële onderstroom toe. We ervaren de tijd als een voortdurend heden, waarin we keuzes maken. Deze keuzes maken we grotendeels intuïtief. Weliswaar wordt onze intuïtie deels gevormd door de ervaringen uit het verleden en de verwachtingen van de toekomst, maar de emoties, illusies en sociale normen van het heden wegen zwaarder. In zekere zin is een devies als “Pluk de Dag” hierdoor ironisch. We hebben namelijk geen keuze. Onze gebondenheid aan tijd en plaats is tragisch. Als we willekeurig worden geworpen in een tijdgeest en omgeving, hoe kun je een mens dan nog verantwoordelijk houden voor zijn eigen succes?

Het verhaal ontheft Wilhelm echter niet van alle blaam. Hij ondergaat zijn lot lijdzaam en is té goedgelovig. Daardoor draagt hij ook zelf verantwoordelijkheid voor zijn neergang. Het boek keert hiermee de parabel van Job bijna om. Daar waar Job door God wordt beloond voor zijn toewijding, wordt Wilhelm enkel verder naar de afgrond gebracht. Ook de hemelse vader heeft klaarblijkelijk geen begrip voor zijn lijdensweg.

Op basis van het voorgaande zou je een zwaar en somber verhaal verwachten. Bellow hanteert echter een ironische en satirische stijl die het narratief verrassend licht houdt. Achter de ogenschijnlijk eenvoudige verhaallijn gaan bovendien religieuze, sociale en filosofische vraagstukken schuil. Dat evenwicht tussen toegankelijkheid en diepgang maakt Seize the Day tot een bijzonder geslaagde roman. Ik ben onder de indruk.