Grande Sertão: Veredas - João Guimarães Rosa (1956)

Van al de schrijvers van vorige eeuw die ik heb gelezen, is Guimaraes Rosa de enige van wie ik voordien nooit gehoord had. En van al die schrijvers vond ik uitgerekend hém de groostste. In alle opzichten. En met voorsprong...

Net als ThomasVV had ik tot voor kort nog nooit van João Guimarães Rosa gehoord. Bovenstaande bericht en enkele posts bij Ulysses (waarmee dit boek overigens totaal niet te vergelijken is, om die misvatting maar meteen uit de weg te ruimen) brachten me bij dit boek.

Ik heb Diepe wildernis: de wegen gelezen als een avonturenroman. In het nawoord van de vertaler, August Willemsen (die afgaand op het Nederlands voortreffelijk werk heeft afgeleverd), kwam ik allerlei metafysische verklaringen tegen, die vermoedelijk grotendeels wel juist zijn, maar wat mij betreft niet zo interessant. Wat het boek wil overbrengen is voelbaar ook zonder exacte duiding.

Hoofdzakelijk verhaalt de protagonist Riobaldo in Diepe wildernis: de wegen over zijn leven als bandiet in het Braziliaanse binnenland. Een leven vol vriendschap, liefdes, moed, oorlog, ontberingen, en veel avontuur. Dit levert een aaneenschakeling op van bijzonder scènes; Rosa brengt de desolate wildernis tot leven met z'n beschrijvingen. Vooral de gevechtsgedeelten zijn geweldig goed.

De Braziliaan moest niet veel hebben van grammatica of taalregels, en dat is te merken. Toch is het boek niet moeilijk leesbaar en kan je nergens spreken van een gimmick. De taalexperimenten van Rosa zijn bedoeld om een sfeer op te roepen en een diepere betekenis in woorden naar boven te halen, wat overtuigend lukt. (Ook de keuze van Willemsen om typerende Portugese woorden onvertaald te laten helpt zeker mee.)

Na een wat stroef begin werd ik onverbiddelijk het boek in getrokken. Het verteltempo ligt, ondanks het ontbreken van enige witregel in bijna 600 pagina's, eigenlijk helemaal niet hoog. Allerlei inhoudelijke thema's en reflecties van hoofdpersoon Riobaldo blijven voortdurend opduiken, samen met prachtige zinnen vol uitgesponnen mijmeringen of samengebalde woestijn-wijsheden.

De ontknoping, waarvan Rosa vraagt om die geheim te houden voor toekomstige lezers, is helaas niet erg geloofwaardig en ook niet helemaal nodig wat mij betreft. Dát, de iets te geconstrueerde vorm van het boek als een monoloog exterieur en het soms net te metaforische gehalte van de roman zijn eigenlijk de enige smetjes op dit verder monumentale stuk literatuur. Een boek om minstens eenmaal te herlezen, ik neig nu al naar 4,5 ster.

Waar heb je dit boek ergens gevonden eRCee?

Openbare bibliotheek Groningen. Het boek is uitgegeven door Meulenhoff in de serie 'Literatura Latina'.

Bizar, ik heb dit boek al 15 jaar (of zoiets) in huis maar ben er nooit aan begonnen. Was een cadeautje van iemand die dol is op Brazilie en op August Willemsen. Dus ooit ga ik hier nog eens aan beginnen, zeker gezien het hoge stemgemiddelde hier.

Om dat 'ooit' nog wat dichterbij te brengen: Mario Vargas Llosa is ook groot fan van dit boek.

Dank, nog even zoeken dus, want die hier in Apeldoorn kent hem zeer zeker niet. Allicht ergens nog eens in een tweedehands zaakje.

Het metaforisch gehalte bepaal je toch zelf, eRCee? In tegenstelling tot sommige andere werken, leek juist dit boek mij ook totaal los daarvan te smaken! En dat vind ik magisch: een permanent aanwezige maar nooit opgedrongen metaforiek en suggestieve kracht, die je volledig zelf invult. Ik kon er niet genoeg van krijgen...

Deels mee eens, ik heb ook vooral van het boek genoten als avonturenroman (en ik zag dat het boek zelfs wel in de traditie van de ridderverhalen wordt gezet).

Maar, op sommige momenten is het toch wel erg prominent. Bijvoorbeeld de tweede doortocht door het extreem droge gebied, of de jeugdherinnering van de boottocht op de rivier. Daar kun je als lezer niet om de metaforische bedoelingen van Rosa heen.

De roman is één grote metafoor en staat bol van de symboliek. De sertão is de duivel...maar dat alleen als paradox natuurlijk.

Voor mij zat het leesgenot vooral in dit soort zinnen waar het boek vol mee staat:

'Zo is het chef. En ik ben niets, ik ben niets, ik ben niets...Ik ben werkelijk niets, minder dan niets, niets van niets...Ik ben het niets en niemendal, weet u? Ik ben het niets dat helemaal niets is, het kleinste niets van allemaal, weet u? Een niets. Van niets...Van niets...'

Wij weten slechts dat heel goed wat we niet begrijpen.

August Willemsen heeft het prachtig vertaald en van een uitgebreid nawoord voorzien, maar sluit af met deze woorden:

Vergeet u maar wat ik geschreven heb: het is een boek om te lezen en vooral te voelen. Of men leest het als een avonturenroman of als esoterisch rituaal. Grande sertão: veredas is van een verblindende rijkdom, fascinerend als het leven zelf.

Mensen lees dit boek. Het is briljant!

We kennen het allemaal. Je koopt een boek of je krijgt er een. Je bladert er wat in, legt het weg, en na een paar jaar zie je hem weer liggen tussen de stapel boeken die je nog moet lezen. Welnu, zoiets gebeurde mij met deze Braziliaanse klassieker. Behalve dan dat ik dit boek kreeg toen de Twin Towers nog overeind stonden, Wim Kok premier was en het Nederlands elftal zichzelf net een strafschoptrauma had bezorgd. Maar nu, een ruime 25 jaar later was het zover.

Dát ik dit boek indertijd even weglegde begrijp ik nu wel. Diepe wildernis: de wegen opent met een geweersalvo aan namen van planten, personen, streken, steden en dorpen. En vaak worden die gevolgd door een asterisk (dat wil zeggen, de eerste 100 pagina’s verwijzen naar 5 pagina’s achterin het boek met voetnoten, de overige ruim 400 pagina’s krijgen slechts 1,5 pagina voetnoten) met uitleg. En dat allemaal in een hyperventilerende stijl die je nauwelijks rust gunt, in een boek zonder delen, hoofdstukken of zelfs maar witregels.

Dit keer bleek het lezen wat eenvoudiger, al was ik blij toen de stroom aan asterisken eindelijk opdroogde. En het was genieten. Dit is een boek waar iedereen iets uit kan halen. De liefhebber van psychologische romans vindt hier een uitgelezen studie van de menselijke geest. Liefhebbers van avonturenromans vinden plenty spannende scènes, met paarden, schieten, halve veldslagen en nog meer. Liefhebbers van uniek taalgebruik en literaire acrobatiek krijgen hier een (denk ik) spetterende vertaling, waarin al die hoogstandjes overeind blijven. En dan is er ook nog de alom aanwezige natuursymboliek, al is die soms wat cliché en zelden origineel.

Genieten dus, maar wat mij betreft net geen meesterwerk. De oorlogsscènes zijn wat aan de lange kant, de mijmeringen van onze held vallen soms in herhaling, en op een enkele verrassing na verloopt de plot zoals je verwacht. En waar het gaat om de stijl: je kunt zien dat Vargas Llosa een fan is van Rosa. Ook hij gebruikt vaak zo’n jachtige stijl (bijvoorbeeld in Het groene huis en Gesprek in de kathedraal) maar hij bewaart die stijl vaak voor de momenten waarop handeling en stijl elkaar versterken (bijvoorbeeld in een scène die uitmondt in een gruwelijk potje Russisch Roulette). Bij Rosa houdt die jachtigheid het hele boek aan, en verzwakt daarmee het effect daarvan in de loop van het verhaal.

Wat dat betreft heeft leerling Vargas Llosa (naar mijn bescheiden mening) meester Rosa overtroffen. Ook vind ik Llosa’s vergelijkbare roman Oorlog van het einde van de wereld (die zich in hetzelfde gebied afspeelt) nog net iets sterker dan deze klassieker. Een klassieker die me een krappe maand volop heeft vermaakt en die ik natuurlijk niet 25 jaar had moeten laten liggen. Een wijze les zal ik maar zeggen.