Der Antichrist: Fluch auf das Christenthum - Friedrich Nietzsche (1895)

Zonde, want ondanks (of misschien zelfs dankzij) die megalomanie is dit boekje zeer genietbaar. Een stukje nietsontziend retorisch geweld zoals alleen Der Friedrich die uit zijn pen kon krijgen, waar je dus wel van moet houden. Het is het meest toegankelijke werk van de beste man, temeer omdat dit m.i. meer een strategische tirade is dan een genealogische beschouwing, hetgeen kenmerkend is voor de rest van zijn oeuvre.

Der Antichrist is als boek behoorlijk 'catchy' - voor mij was de eerste leesbeurt een echte adrenaline rush - maar voor meer verdiepende betogen die dezelfde materie raken raad ik eerder titels als Jenseits von Gut und Böse en Zur Genealogie der Moral aan.

Uitermate vermakelijk, soms inspirerend, altijd aanzettend tot nadenken, maar niet altijd even sterk voor 4,5 of 5 sterren. Nietzsche komt met veel argumenten tegen het Christendom, voornamelijk theoriën, denkwijzen over hoe de Kerk en de priesters macht willen behouden, en daarvoor zorgen. Hij valt hiermee een beetje snel het verhaal binnen, ik miste een inleiding waarom zij dat willen of doen. Hij veronderstelt impliciet dat het zo is. Eveneens is er niet altijd een lijn te vinden in zijn verhaal, en niet altijd is hij geheel te volgen (al kan dat liggen aan de vertaling, die niet altijd even goed was)
Maar het maakt het niet meer vervelend om het betoog te lezen. Allereerst is het vermakelijk, en ook interessant. Nietzsche weet ook styllistisch een hoog niveau te halen, met begrippen, zinsbouw, en vele synoniemen. Zeer rijk dus.
Ook zijn veel van zijn gedachten wel te volgen, en zijn er goenoeg die bijdragen aan zijn betoog. Het komt inhoudelijk ook sterk over. Hij dringt werkelijk door tot de grondgbeginselen van de Kerk, ontleed deze, en laat ze genadeloos hard vallen (Retorisch vooral). Mits je even meegaat in zijn gedachte dat wat hij zegt ook werkelijk zo is (dat zijn theorieën tegen de waarheid aan zitten).
4*

De laatste stappen die Nietzsche op de weg naar gekte aan het afleggen was echoën erg ondubbelzinnig door in zijn laatste werk. Zeker niet zijn beste werk, daar is het te vaak te schreeuwerig, te ongenuanceerd en te megalomaan voor ('te', omdat kalmte, nuance en bescheidenheid nu sowieso niet tot de mans meest uitgesproken schrijfstijl behoorden, maar de woede die in zijn werk doorschemert is altijd prikkelend geweest). Maar daarbij moet gezegd worden dat het wel vanwege deze waanzinnige kwaliteiten wel degelijk één van zijn meest vermakelijke boeken is.

Opmerkelijk; in dit boek herken ik al veel van de kritiek van de nieuwe atheïsten (Hitchens, Dawkins etc.) tegen religie in het algemeen en het christendom in het bijzonder. In wezen zegt Nietzsche dat het christendom, door het centraal stellen van het hiernamaals, kant kiest tegen het leven. Het christendom verheerlijkt hierdoor lijden en wijst het genot af. Het is daarmee een cynische inversie van waarden vanuit een soort minderwaardigheidscomplex. Door geloof te accepteren als een verklarend mechanisme is het christendom bovendien anti-intellectueel. In zoverre is De Antichrist een prikkelend betoog. Al denk ik dat Nietzsche miskent dat de mens (dikwijls) zijn leven wil verbinden aan een belang dat hem ontstijgt. Religies zoals het christendom pogen te voorzien in dat belang. Bovendien probeert christelijke moraliteit onvermijdelijk lijden te verzachten door ook waarde toe te kennen aan het immateriële. Dat betekent mijns inziens niet dat kant wordt gekozen tegen het leven of tegen genot. Nietzsche maakt zodoende weliswaar geen stroman van het christendom, maar de versie die hij aanvalt is niet de meest robuuste.

Daarnaast stelt Nietzsche dat de mens een wil tot macht heeft. Deels kan ik hier in meegaan. Er is immers niks mis met de drang om jezelf te onderscheiden; zelfs indien je daarvoor de concurrentie met anderen aangaat. Ook ben ik er mee eens dat i.i.g. een deel van de gelijkheidsretoriek voortkomt uit afgunst. Een (statusgedreven) zelfontwikkeling vormt verder inderdaad een fundamentele drijfveer van de mens. Niettemin vormen sympathie en rechtvaardigheid ook relevante drijfveren. Vanuit dat oogpunt heb ik moeite met de wijze waarop meeleven als behoud van zwakte wordt weggezet. Door de focus op het exceptionele te leggen, zelfs in de vorm van een Plato’esque kastensysteem, slaat Nietzsche bovendien de plank mis. Ook exceptionele mensen worden immers oud, ziek en hulpbehoevend. Verder denk ik dat exceptionaliteit steun van anderen veronderstelt; I.t.t. tot Nietzsche vind ik dan ook de universele menselijke waardigheid juist een belangrijk component voor individuele zelfontplooiing. Het vormt het fundament! Zelfs Napoleon was immers niets zonder zijn leger.

Nietzsche's gedachten zijn in ieder geval interessant genoeg zijn om een goede dialoog mee aan te gaan. Ik ben benieuwd naar de rest van zijn werk.