Critik der Urteilskraft - Immanuel Kant (1790)

Volgens Immanuel Kant kunnen we genieten van bijvoorbeeld de natuur, maar zodra we merken dat iets geïmiteerd wordt, dat het nep is, verdwijnt onze waardering ervoor.

Kant voorspelde onze reactie op AI in 1790.

Even checken of ik het goed begrijp. Zegt Kant dat we een schilderij kunnen waarderen omdat we bewust weten dat het een representatie van iets is, maar dat onze waardering kan verdwijnen als we iets eerst voor echt houden en pas later ontdekken dat het een imitatie is? Voor mij is dit onderscheid belangrijk omdat ik zelf veel waardering en bewondering kan hebben voor AI gegenereerde dingen (even afgezien van het grotere vraagstuk welke effecten dit heeft op onze maatschappij). Ik merk zelfs dat het me steeds minder uitmaakt of iets AI gegenereerd is, dus ik ben nieuwsgierig hoe Kant's idee tot uiting komt in mijn eigen ervaring. Ik ga daar wat bewuster op letten de aankomende tijd.

Dat zou je zo ongeveer wel kunnen stellen ja, hoewel hij de schilderkunst en imitatie zelf niet zo concreet tegenover elkaar zet.

Het gedeelte dat ik in mijn opmerking aanhaalde, was de vergelijking tussen natuur en imitatie. Het is pas later dat hij de 'schone kunsten' zoals schilderen erbij haalt.



Hoewel de genoemde ‘kunstig uitgesneden vogels’ gerust beeldhouwkunst genoemd kunnen worden, zet Kant later in zijn Kritiek van het Oordeelsvermogen deze kunstvorm niet in het kader van bedrog.

Sterker nog, bij het later beschrijven van de verschillende kunstvormen (dichtkunst, schilderkunst en beeldhouwkunst) beschrijft hij dit in het kader van de schone kunsten, een kunst die juist ‘genoegen geeft’. De schilderkunst heeft hierbij zijn voorkeur:



Hij ziet de schilderkunst dus niet als een imitatie, maar iets waarvoor je verbeeldingskracht nodig hebt om de natuur te reproduceren.



AI, daarentegen, wat hij natuurlijk niet kende, is wel een imitatie, en iets wat ik meer zou vergelijken met de eerder aangehaalde kunstbloemen. Je kunt er van genieten, maar op een heel ander niveau, namelijk de bewondering van het gecreëerde ‘bedrog’. Ik heb zelf ook zeer veel bewondering voor AI, maar dan op een technisch vlak: ik kan er met mijn hoofd niet bij hoe je een complete afbeelding kunt realiseren op basis van een prompt - hoe je zoiets programmeert (met mijn beperkte programmeerkennis) gaat mij de pet te boven. Maar zodra ik weet dat een schilderij niet met mensenhanden is gecreëerd, verdwijnt bij mij de bewondering op het artistieke vlak.

Heb ik je zo goed begrepen?

Yes, helemaal. Dank voor je uitgebreide reactie en leuk om een paar snippets uit het boek zo mee te krijgen. Hoe ik het nu interpreteer is dat wanneer je eerst nog vol bewondering en ontzag kan zijn van het mysterie van de natuur (hoe is het mogelijk dat dit bestaat) of iemands talent (hoe is het mogelijk dat een mens dit gemaakt heeft), en je er vervolgens achter komt dat je naar een imitatie zit te kijken, deze bewondering weg valt omdat het mysterie wegvalt (en je jezelf onbewust misschien een sukkel vindt omdat je het in de eerste plaats geloofde). Ik ervaar dit nu nog weinig bij AI, misschien omdat ik nog steeds in de "bewondering van het gecreëerde bedrog" zit (mooi gezegd), zelfs als ik er pas later achter kom dat het AI is. Maar misschien ook omdat het in mijn prive leven nog oppervlakkig vermaak voor me is, en pas wanneer ik echt "in awe" ergens over zou zijn zoals zoals dat bij boeken, muziek en schilderijen kan gebeuren, en er dan achter kom dat het AI gegenereerd is, ik dan ook snel in de "Ahh... Okay.... Whatevah" fase terecht kom.

Ik moest wel aan een paar andere voorbeelden denken die dit principe misschien ook laten zien. Toen ik nog maar een kleine Gerard was, werd ik echt compleet gedesillusioneerd door het programma Goochelaars Ontmaskerd, waarin het hele mysterie rondom de magische goocheltruc verwoest voor me werd toen ik begreep hoe nep het allemaal was en er hoogstens een flauwe waardering voor het talent van de vingervlugge goochelaar overbleef. Ook moest ik denken aan een vriend die muziek maar moeilijk kan waarderen als hij hoort dat het elektronische elementen bevat. Omdat het "niet echt is": het komt uit een machine in plaats van uit de symbiose tussen mens en instrument die goddelijke klanken voortbrengt.

Grappig dat je dit noemt, want Kant haalt in zijn boek óók de goochelaar erbij. En hij zegt ook dat het plezier van een truc kan bestaan uit ‘het spel van verrassing, verwachting, spanning en verwondering’, maar zodra je de truc doorhebt, kan (een deel van) dat plezier verdwijnen, omdat ‘het spel niet meer op dezelfde manier werkt’.

Ikzelf ken dat ook wel grotendeels. Ik was ook al van jongs af aan gefascineerd door trucs, dacht altijd dat ik wilde weten hoe het in elkaar stak, maar zodra je dat wéét, is eigenlijk het plezier eraf (zeker de trucs die vrij voor de hand blijken te liggen). Maar er zijn ook trucs waarvoor ik bewondering bleef houden, omdat ze alsnog vrij ingenieus in elkaar staken, of simpelweg enorme vlugheid van de illusionist vereisten. De psychologie erachter heeft me ook altijd blijven fascineren.

Ik denk dat een deel erin ook steekt omdat het je verteld wordt, en niet omdat je de werking zélf uitvogelde, waar in dat geval nog een zekere voldoening kan schuilen. Net als een complexe rekensom of een puzzel: los je hem zelf op, dan geeft dat voldoening, maar geeft iemand je de oplossing van de som en hoef je hem daarna slechts uit te schrijven, dan is dat knap saai.