menu

Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed - Jared Diamond (2004)

Alternatieve titel: Ondergang

mijn stem
3,92 (6)
6 stemmen

Engels
Ideeƫnliteratuur / Historisch

592 pagina's
Eerste druk: Viking Books, New York (Verenigde Staten)

In 'Ondergang' ontwikkelt Jared Diamond een alomvattende theorie over het verdwijnen van beschavingen. Aan de hand van historische beschrijvingen van voorbije culturen, zoals die van de Polynesiërs, Maya's en Vikingen, analyseert hij de oorzaken van hun ineenstorting. Aantasting van het milieu, klimaatverandering, snelle bevolkingsgroei en verkeerde politieke beslissingen vormden in alle culturen de belangrijkste factoren voor de ondergang. Sommige beschavingen vonden een oplossing en wisten zich te handhaven. De problemen waarmee de oude culturen te maken kregen zijn dezelfde als die waarmee wij tegenwoordig worden geconfronteerd. 'Ondergang' stelt de dwingende vraag: hoe kan onze wereld een ecologische zelfmoord voorkomen?

zoeken in:
avatar van cortez
3,0
Tweemaal een 400-tal pagina's van dit boek gelezen, en tweemaal geconcludeerd dat er haast niet door te komen is. Waar Diamond in 'Paarden, Zwaarden, ...' een uitermate interessante theorie uiteendoet, op een erudiete maar ook vlot leesbare wijze, leutert hij in dit boek als een saaie professor. Het is al snel duidelijk waar hij naartoe wil, en het wordt dan ook oervervelend als hij telkens opnieuw dezelfde materie herhaalt, en herhaalt, en herhaalt... Als hij wat bijzaken zou hebben laten vallen en misschien zelfs enkele beschavingen gewoon helemaal niet behandeld had, was z'n punt even duidelijk.

Dit leest gewoon als een saai schoolboek.

avatar van cortez
3,0
Na voordien tweemaal een groot aantal bladzijden uit het boek gelezen te hebben, om het dan naast me neer te leggen, heb ik 'Ondergang' nu eindelijk weten uit te lezen. Ofschoon dit allerminst een leuk boek is om te lezen, is hetgeen Diamond ons probeert uit de doeken te doen wel interessant.

Recensie voor school:

De Amerikaan Jared Diamond is fysioloog, evolutionair bioloog, biogeograaf en hoogleraar fysiologie en geografie aan de UCLA. Toch dankt hij zijn bekendheid vooral aan het boek Paarden, zwaarden en ziektekiemen (Guns, germs and steel) waarvoor hij in 1998 de Pulitzer-prijs won. Aan de hand van dat boek wil Diamond de ongelijkheid in de wereld verklaren. Dit klinkt heel vaag, maar wordt duidelijker aan de hand van een voorbeeld. In het zog van Columbus kwamen vanaf 1492 ook de Spaanse soldaten naar Zuid-Amerika om de uitbreiding van het Spaanse Rijk in de Nieuwe Wereld te verzekeren. Ofschoon er verhoudingsgewijs veel meer indianen waren, bleek het een koud kunstje voor de conquistadores om de rijken van de Maya’s en de Azteken te veroveren. In de geschiedenislessen wordt dit huzarenstuk steevast verklaard door te wijzen op de voordelen die de Spanjaarden hadden: ze hadden paarden, ze waren door hun harnassen, zwaarden en kanonnen goed uitgerust om oorlog te voeren en ze importeerden ziektebacillen waarvoor de indianen niet resistent waren. Vaak komt dan ook nog de religieuze Quetzahlquatl-factor om de hoek. Diamond verwerpt deze verklaringen voor het militaire succes van de Spanjaarden niet, maar wijst erop dat dit geen fundamenteel gefundeerde antwoorden zijn. De vragen die er veeleer toe doen zijn deze: waarom hebben de Spanjaarden wel boten gebouwd om Zuid-Amerika te verkennen en de Azteken niet? Waarom hadden de Spanjaarden paarden en honden, en de Indianen niet? Hoe komt het dat de Spanjaarden in tegenstelling tot de Azteken en de Maya’s wel gebruik maakten van uitgekiende oorlogsstrategieën? Waarom werden inwoners van Zuid-Amerika besmet met Europese ziektes, maar was dit omgekeerd niet het geval? En waarom bewapende de ene partij zich, in het beste geval, met pijl en boog, terwijl ze door de andere partij bestookt werden met kanonballen? Voor deze vragen, die voordien vooral door historici behandeld werden, zocht Diamond een antwoord vanuit zijn vakgebied van de positieve wetenschappen. Het zou ons te ver brengen zijn theorie hieromtrent uit de doeken te doen, maar het kan misschien de nieuwsgierigheid sussen, wanneer we vermelden dat veel te maken heeft met de sociale structuren (bevolkingsdichtheid, domesticatie van wilde fauna en flora in verband met maatschappelijke taakverdeling …) die mogelijk zijn op basis van de aanwezige klimatologische en geografische omstandigheden (bodemtoestand, fauna en flora…).

In 2004 verscheen de opvolger van Diamonds bestseller: Ondergang (Collapse). Ook dit boek draait rond één centrale vraag, namelijk: waarom zijn sommige beschavingen verdwenen en hoe kan de onze haar ondergang voorkomen? En ook ditmaal zal Diamond de vraag beantwoorden door de geschiedenis als een bioloog (antropoloog), geograaf of fysioloog te benaderen.

Als uitgangspunt neemt Diamond enkele gedocumenteerde beschavingen die volledig verwoest werden, respectievelijk zijn dit: Paaseiland, inwoners van Pitcairn en Henderson, de Anasazi (en hun buren), de Maya’s en de Vikingkolonie op Groenland. Door de geschiedenis van deze volkeren te bestuderen in verband met de natuurlijke omstandigheden waarin zij woonden, was Diamond in staat een schema op te stellen met punten die voor een samenleving fataal kunnen wezen. Dat vijfdelig schema ziet er als volgt uit:

• De schade die mensen van die cultuur onopzettelijk toebrengen aan hun omgeving.
• Klimaatveranderingen.
• Vijandige buren.
• Minder steun van bevriende buren.
• Een niet adequate reactie van de cultuur op bovengestelde problemen.

Volgens Diamond zijn alle hierboven aangegeven culturen ten onder gegaan door een combinatie van moeilijkheden die tot een van de factoren uit het schema behoren. De Vikingkolonie in Groenland sloeg de bal bijvoorbeeld op ieder vlak mis. Heel sterk vereenvoudigd kan het zo samengevat worden: op het ogenblik dat de Vikingen hun kolonie op Groenland vestigden, was er toevallig sprake van een periode van zachtere klimatologische omstandigheden. De Vikingen hebben dus van meet af aan de weersomstandigheden op Groenland verkeerd ingeschat. Wat zij ook verkeerd inschatten, was de bodemgesteldheid op Groenland. Toen de Vikingen voet op Groenland zetten, zagen zij een land dat volledig bedekt was met gras, en concludeerden ze dat er sprake was van een bodem die even vruchtbaar was als de Scandinavische bodem die zij gewoon waren. Het gras op Groenland was er echter niet gekomen vooraleer er door een eeuwenoud proces vruchtbare vulkanische stoffen aan de bovenlaag van de bodem werden toegevoegd. Toen de Vikingen er hun koeien lieten grazen, werd de gevoelige bodem er (bijna) onherroepelijk geschaad: de koeien aten het gras op, waardoor de vruchtbare laag niet langer werd vastgehouden door de graswortels, en volledig erodeerde. Op de koop toe waren de Vikingen niet bereid om hun vee te laten voor wat het was, en bijvoorbeeld vis en walrussen te eten. Enerzijds om dat het vee een statussymbool was in hun cultuur, en anderzijds omdat zij zich wilden distantiëren van die andere eilandbewoners: de visetende inuïet. Een volk waarmee zij in onmin leefden. De steun van hun Europese ‘vrienden’ werd door tal van politieke factoren eveneens steeds kleiner, waardoor de Vikingen op Groenland uiteindelijk volledig op zichzelf werden aangewezen, en uitstierven.

De ondergang van de bevolking op Paaseiland was zo mogelijk nog ongelofelijker. Vandaag is het eiland wereldwijd beroemd om zijn grote beelden. Deze beelden zijn echter het symbool van stupiditeit in het licht van Diamonds theorie. Ze werden gebouwd als statussymbolen van de opperhoofden van de stammen op Paaseiland. Het mag dan ook niet verwonderen dat ieder opperhoofd een hoger beeld wou dan zijn voorganger of rivaal. Om deze gigantische beelden op te richten, hadden de eilandbewoners nood aan grote hoeveelheden boomstammen. Boomstammen die zij ook nodig hadden voor tal van andere zaken: woning en bescherming, vuur, om bootjes te maken, etc. Maar evenwel onrechtstreeks waren de bossen heel belangrijk omdat deze noodzakelijk waren om een dierenpopulatie te onderhouden, de Paaseilanders’ voedselbron dus. In eerste instantie was er absoluut geen gebrek aan hout of bomen op Paaseiland, het eiland bestond namelijk volledig uit bosgebieden. Toch zijn de stammen erin geslaagd om iedere, letterlijk iedere boom te kappen die op het eiland stond, waardoor uiteindelijk ook hun beschaving ten onder ging … op de machtige beelden na.
Om zijn vijfvoudig schema kracht bij te zetten, haalt Diamond ook enkele beschavingen aan die er ondanks tal van problemen wel in slaagden om het tij te keren, en dus succesvol wisten voort te bestaan. In dit kader behandelt hij het bosbeheer van de Tokugawa-samenleving in Japan, het Pacifisch eilandje Tikopia en het landbouwsucces van Nieuw-Guinea.

Na de vermelde uitstappen naar het verleden laat Diamond ons ook kennismaken met samenlevingen van vandaag, waar ecologische problemen de kop opsteken, en hoe die samenlevingen daarop reageerden. Dit onderdeel verschilt, op het tijdsgebeuren na, dan ook maar weinig van de vorige hoofdstukken. Toch is de kijk van Diamond soms vrij verrassend. De burgeroorlog in Congo, die doorgaans als een etnisch conflict tussen Hutu’s en Tutsi’s bestempeld wordt, ziet Diamond veeleer als een Malthusiaans gevolg van de hoge bevolkingsdichtheid in een weinig vruchtbare omgeving.

Tot zover zou men Ondergang dus kunnen lezen als een uitermate pessimistisch doemboek. Het is inderdaad zo dat je tijdens het lezen het wrange gevoel krijgt dat we niet alleen heel slecht bezig zijn, maar dat het verval misschien al lang onomkeerbaar is. Daarentegen is er geen sprake van een vorm van ecologisch determinisme; het is niet zo dat er een gigantische meteoriet op ons afkomt en dat we gedoemd zijn daardoor ten onder te gaan. Bij iedere samenleving die Diamond bespreekt, valt het op hoe belangrijk het aandeel is van de mens in het voortbestaan of de ondergang van de cultuur. En dan hebben we het niet alleen over maatregelen van politieke leiders of vooraanstaande wetenschappers (top-down), maar ook over de acties van het gewone volk (bottom-up).
Diamond zelf zegt hierover het volgende: ‘Mensen vragen me vaak: ‘Jared, ben jij optimistisch of pessimistisch over de toekomst van de wereld?’ Ik antwoord dan: ‘Ik ben een voorzichtige optimist.’ Daarmee bedoel ik dat ik aan de ene kant de ernst inzie van de problemen waarmee we worden geconfronteerd. Als we geen serieuze pogingen doen om ze op te lossen en als we daar niet in slagen, zal de wereld als geheel binnen de komende paar decennia te maken krijgen met een dalende levensstandaard of erger. Dat is de reden waarom ik besloot in deze fase van mijn leven het grootste deel van mijn carrière te wijden aan het overtuigen van de mensen dat we onze problemen serieus moeten nemen. Aan de andere kant kunnen we die problemen oplossen- als we daarvoor kiezen. Daarom besloten mijn vrouw en ik 17 jaar geleden dat we kinderen wilden: omdat we redenen zagen tot hoop.’

Jared Diamond schreef zijn boek dus vooral om mensen te sensibiliseren voor de ecologische uitdaging die op ons afkomt. Deze uitdaging bestaat er concreet in om voor onderstaande problemen een doeltreffende oplossing te vinden:
1. De ontbossing en de vernietiging van natuurlijke habitats door urbanisatie.
2. Het vernietigen van de vispopulatie (die globaal gezien onze belangrijkste eiwitvoorraad is).
3. Het verlies aan biodiversiteit.
4. Bodemproblemen (erosie, verzilting, …)
5. Energietekorten
6. De tekorten aan zoet water
7. Een volledig menselijk gebruik van de fotosynthesecapaciteit van de aarde.
8. De schadelijke invloed van door de mensen uitgezette planten of dieren.
9. De vervuiling van de leefomgeving door toxische stoffen.
10. Opwarming van de aarde.
11. Overbevolking.
12. De toenemende impact van iedere mens op de aarde (ecologische voetafdruk).
Het heeft overigens weinig zin om te focussen op één van de twaalf problemen, bijvoorbeeld de opwarming van de aarde, daar het noodzakelijk is dat ieder probleem dringend opgelost wordt.

Vermoedelijk enigszins profiterend van het succes van Paarden, zwaarden en ziektekiemen werd ook Ondergang een ongelooflijk verkoopsucces. Toch is het maar de vraag of de vele kopers dit boek ook daadwerkelijk uitgelezen hebben. De opbouw van het boek is bijvoorbeeld dusdanig repetitief dat het al spoedig heel saai wordt: telkens opnieuw wordt een samenleving op dezelfde manier onder de loep genomen, en vaak zijn de conclusies die op basis van de waarnemingen getrokken worden ook vrij gelijklopend. Zoals het een echte wetenschapper betaamt zal Diamond ook alle facetten van een cultuur nauwkeurig onderzoeken, maar dit zorgt er evenwel voor dat veel feitenmateriaal voor de gemiddelde lezer compleet overbodig is. Daarentegen pleit het natuurlijk wel voor Diamond dat hij de moeite doet om zijn lezers volledig in te lichten over een bepaald onderwerp, en hen intellectueel gezien niet kinderlijk wil behandelen door bijvoorbeeld sterk te vereenvoudigen. Hetgeen waarschijnlijk ook bijdraagt aan het succes van Diamonds boeken bij het grote publiek is zijn persoonlijke aanpak. Zoals uit het bovenstaande citaat ook kan blijken, is Diamond bepaald niet karig met spontane anekdotes die de wetenschapper ook een gezicht geven. Tot slot bedient Diamond zich ook van een opmerkelijke, subtiele vorm van humor. Het onderstaande fragmentje is daarvan een goed voorbeeld: Diamond bespreekt in het kader van de Chinese export eerst enkele plagen zoals de Cryphonectria parasitica, de iepenspintkever die de kastanjeziekte veroorzaakt, de Aziatische boktor en gaat dan over naar de Chinese graskarper: ‘Een andere recente introductie, de Chinese graskarper, is nu overal in Europa en de Verenigde Staten ingeburgerd in rivieren en meren, waar hij concurreert met de inheemse vissoorten en grote schade aanricht onder de waterplanten, plankton en levensgemeenschappen van ongewervelde dieren. Nog een andere soort die in China in grote aantallen voorkomt en grote ecologische en economische gevolgen heeft en die China in toenemende aantallen exporteert is Homo Sapiens.’

Samengevat kunnen we stellen dat Ondergang een boek is die iedereen omwille van de thematiek zou moeten lezen, maar evenwel een boek is die enkel de lezer die bovengemiddeld geïnteresseerd is in geschiedenis of de milieuproblematiek zal bekoren. Mij lijkt Al Gores An inconvenient truth dan ook een geschiktere sensibiliseringscampagne om het grote publiek tot eco-daden aan te zetten.

Gast
geplaatst: vandaag om 01:43 uur

geplaatst: vandaag om 01:43 uur

Let op: In verband met copyright is het op BoekMeter.nl niet toegestaan om de inhoud van externe websites over te nemen, ook niet met bronvermelding. Je mag natuurlijk wel een link naar een externe pagina plaatsen, samen met je eigen beschrijving of eventueel de eerste alinea van de tekst. Je krijgt deze waarschuwing omdat het er op lijkt dat je een lange tekst hebt geplakt in je bericht.

* denotes required fields.

Let op! Je gebruikersnaam is voor iedereen zichtbaar, en kun je later niet meer aanpassen.

* denotes required fields.