Atonement - Ian McEwan (2002)

Ik vond het geen overdonderend goed boek. Het was mooi, maar het deel van de oorlog vond ik ook vooral nogal saai, en het einde vond ik behoorlijk vaag. Kan iemand mij trouwens het laatste deel waar Briony al wat ouder is samenvatten? Want ik ben het vergeten.

Dit boek heb ik jarenlang links laten liggen. Ik dacht dat het een sentimenteel oorlogsdrama zou zijn, misschien wel door de filmposter van MovieMeter. Maar dat is het dus helemaal niet, de oorlog speelt slechts een bijrol in het verhaal en je zou McEwan groot onrecht aandoen wanneer je hem beticht van onecht sentiment. Boetekleed is namelijk een geweldige literaire prestatie. Het klassieke thema van de onvervulde liefde, in combinatie met een onterechte veroordeling, wist me op sommige momenten diep te ontroeren. Vooral het einde van deel één kwam binnen bij me, en hetzelfde geldt voor het prachtige slot, waarin McEwan en passant de twee helden alsnog laat overlijden. Fenomenaal gedaan. Ook de opbouw en de perspectiefwisselingen vallen bij het slotdeel helemaal op hun plek. De beste roman van McEwan die ik heb gelezen, en zoals de Volkskrant al terecht opmerkte sowieso één van de beste Britse boeken van het laatste decennium.

Het hoofdthema van deze roman is de ontwikkeling die Briony doormaakt als schrijfster. In het begin schrijft ze een ultraromantisch toneelstuk met een happy end, te veel adjectieven en moeilijke woorden die ze zelf niet begrijpt. Ze is een kind met te veel fantasie. Later ontwikkelt ze een meer realistische stijl waarin dezelfde gebeurtenis uit verschillende standpunten verteld wordt. Het laat zich raden dat het boek dat je aan het lezen bent, door Briony zelf geschreven is. Ook deze roman lijkt een happy end te krijgen, totdat ze op de voorlaatste bladzijde langs haar neus weg de ware toedracht meldt.

Het landgoed in Surrey is mooi beschreven, net als zijn bewoners. De gebroken vaas is een symbolische voorafspiegeling van Cecily’s ontmaagding. Lola krijgt een zoet stukje chocolade van Paul, haar toekomstige aanrander en echtgenoot. De overgang naar de oorlog is bruusk, maar tegen het einde valt alles mooi samen. Een interessant detail is dat Robbie vlak bij de Belgische grens sneuvelt, in Bray-Dunes. McEwan schreef een roman over liefde en oorlog, maar vooral ook een bespiegeling over stijl en verteltechniek.

Toen ik ‘Atonement’ oppakte, verwachte ik een moderne interpretatie van het realisme. In het eerste gedeelte voldeed het boek aan mijn verwachtingen. Gedurende een klamme zomerdag ervaren we hoe aspirant-schrijver Briony Tallis een aanvaring, tussen haar zus (Cecillia Tallis) en de potentiële geliefde van haar zus (Robbie Turner), verkeerd interpreteert. Dit leidt uiteindelijk ertoe dat Briony onterecht Robbie aanwijst als dader van een zedendelict. McEwan bouwt goed op naar deze beschuldiging. De omgeving voegt bovendien veel sfeer toe. Het landhuis benadrukt immers subtiel dat de immer aanwezige weelde slechts mondjesmaat vergane glorie verhult. Het decor is zelfs eerder een soort gouden kooi! De wijze waarop de omgeving en de personages wordt beschreven, heeft iets weg van de sociale romans van de 19de eeuw. Alleen door de dreiging van de tweede wereldoorlog merk je dat dit boek recenter is geschreven.

Het moment dat de oorlogsdreiging zich voltrekt, vormt dan helaas het slechtste segment van dit verhaal. We volgen in dit tweede gedeelte Robbie Turner als soldaat. De aftocht bij Dunkirk is een interessant gegeven, maar hier mis ik de beklemmende sfeer. Die beklemming keert gelukkig terug in het derde gedeelte. We volgen hier Briony als zuster in een ziekenboeg vol gewonde soldaten. De interactie tussen grafische verwondingen, oorlogstrauma’s en stijgende vermoeidheid resulteert in een intense leeservaring.

In dit derde gedeelte viel mij bovendien op dat McEwan subtiel speelt met taal. Het verhaal start met een droge, rationalistische toonzetting, maar gaandeweg worden impressionistische beschrijvingen van driften, impulsen en herinneringen geïntroduceerd. In het ziekenhuis openbaart zich zelfs het modernisme van een Virginia Woolf. Vloeiend gaat een gedachtestroom over van de ene naar de andere patiënt. Het vierde gedeelte zet deze taalprogressie prachtig voort.

De postmodernistische twist onderstreept namelijk de thematiek van dit boek. We blijken vanaf de eerste pagina een vertelling van Briony te hebben gelezen. Gedurende het verhaal zocht ze naar een verlossing van haar geschonden geweten. Vergiffenis blijkt echter onmogelijk, daar Robbie en Cecillia stierven in de oorlog. Binnen een roman kan Briony toch haar verleden afsluiten. Ik vond het een verrassende conclusie die intrigerend speelt met de waarde van waarheid. De vraag die echter het ongemakkelijkst nazindert, was of menigeen in de werkelijkheid niet vergelijkbare narratieven vormt. Een oordeel is immers wel vaker een extrapolatie uit subjectieve indrukken. De gevolgen mogen dan banaler zijn; de misdaad van Briony is nog altijd een menselijke.

'Atonement' bleek een onverwachte voltreffer. Een prachtig, emotioneel verhaal dat sluimerend opbouwt naar een memorabel slotakkoord. Een van de hoogtepunten van dit leesjaar!