The Grass Is Singing - Doris Lessing (1950)

Deze eerste roman van Lessing deed me wat Steinbeckachtig aan; het schrale leven op het (in dit geval Zimbabwaans) platteland, geleefd door misfits die in alle misère iets van menswaardigheid overeind proberen te houden. The Grass is Singing heeft wel een meer politieke agenda, want het stelt met name het intrinsiek rotte aan het koloniale systeem aan de kaak.

Mary raakt in een liefdeloos huwelijk met een mislukte boer verzeild. Ze takelt steeds meer af door de sombere toekomstperspectieven, wat ze voornamelijk afreageert op de donkere huishoudhulpen. We weten dan al dat ze vermoord zal worden door een van hen. De reconstructie spitst zich vooral toe op de onderlinge verhoudingen op de boerderij. We zien personages die niet opleven tegen de verwachtingen van het koloniale systeem. De blanke dient succesvol en autoritair te zijn om als minderheidsgroepering de bovenliggende partij te blijven, iets waar de zwakke Dick hopeloos in faalt. Mary was als vrijgezel betrekkelijk gelukkig, maar elk beetje persoonlijkheid sijpelt weg wanneer ze de rol van getrouwde vrouw probeert te acteren. Moses de huishulp wordt, zoals de koloniale mores voorschrijft, structureel ontdaan van menselijkheid. Alleen zo kan de blanke zonder al teveel gewetenswroeging blijven onderdrukken.

Het is jammer dat Lessing in de verbeelding van Moses weinig licht laat vallen op de menselijkheid van deze man. Stapt ze daarmee niet in dezelfde valkuil van het koloniale denken? Boeiend zijn de momenten dat personages uit hun rol vallen, het opeens mensen worden die zich tot elkaar verhouden. Lessing ziet scherp dat dat in kleine details kan zitten, zoals een oogopslag op een onverwacht moment. De broeierige spanning compenseert dat er onmogelijk te houden valt van welk van de personages in deze roman dan ook. Traditioneler van vorm dan The Golden Notebook, makkelijker weg te lezen… minder memorabel ook.

Het boek werd ook verfilmd met een nog jonge John Thaw in de hoofdrol. Thaw werd in ons land later erg bekend als Chief inspector Morse van de tv serie Morse.

Doris Lessing plaatste haar debuutroman in de omgeving waar ze zelf opgegroeid was. Zuid-Rhodesië, genoemd naar Cecil Rhodes, was de benaming voor Zimbabwe in het Brits-koloniale tijdperk. Er was een systeem van Apartheid. Blanke boeren werkten met zwarte knechten en bedienden. Een symbool van die onderdrukking was de sjambok, een zweep die gehanteerd werd om het gezag te laten gelden. De opvatting dat de blanken van nature superieur waren, vloeide voort uit het Britse klassendenken.

Als je de hoofdstukken in chronologische volgorde zou plaatsen, zou het eerste hoofdstuk helemaal naar achteren verhuizen. De alwetende verteller begint na de moord, met het standpunt van de dorpelingen die het lijk vinden. Vanaf het tweede hoofdstuk wordt de levensgeschiedenis verteld van het uiteindelijke slachtoffer Mary. Van een mysterie is er dus geen sprake; het gaat er vooral om hoe het zo ver heeft kunnen komen. Mary had een haat-liefdeverhouding met haar bediende, een mengeling van minachting en aantrekking.

Water is een terugkerend motief. Het is noodzakelijk voor de landbouw, het leidt tot conflicten, en de moordenaar wast er het bloed mee van het wapen. De harde levensstijl op zo'n Afrikaanse boerderij en de manier van denken in het koloniale tijdperk zijn zelden zo onverbloemd en realistisch beschreven.