menu

Maps of Meaning: The Architecture of Belief - Jordan B. Peterson (1999)

Alternatieve titel: Betekenis Geven aan het Leven

mijn stem
geen stemmen

Engels
Psychologisch / Wetenschappelijk

564 pagina's
Eerste druk: Routledge, Abingdon-on-Thames (Verenigd Koninkrijk)

Waarom zijn ideologieën zo gevaarlijk? En waarom gedijen ze met al hun versimpeling juist in onze ‘sceptische’ tijd zo goed? In 'Betekenis geven aan het leven' laat de Canadese psycholoog en cultuurcriticus Jordan B. Peterson zien waarom wij mensen denken wat wij denken. In veel verschillende culturen en tijdperken ontstaan mythen en rituelen met dezelfde symboliek en strekking, allemaal bedoeld om de kosmos en onze rol daarin te verklaren. Wat zegt dat over menselijke denkprocessen en ons begrip van de wereld en samenleving? Peterson verbindt in zijn verklaring moderne neuropsychologie met een analyse van religie en alchemie. In dit boek illustreert hij aan de hand van voorbeelden hoe onze overtuigingen tot stand komen. 'Betekenis geven aan het leven' is een zoektocht door verschillende disciplines, die ons vooral wil leren hoe we op verantwoorde wijze kunnen samenleven.

zoeken in:
avatar van misterfool
Ooit eens aan begonnen, maar niet afgerond. De opzet van dit boek deed mij wat denken aan de monomythe van Joseph Campbell. Intrigerend, hoewel de toon van dit boek vrij droog en academisch is. De Lecture-serie op basis van dit boek is erg interessant. (2016 Lecture 01 Maps of Meaning). Ik zal ergens eens de tijd moeten nemen om dit boek uitgebreid door te nemen.


Wanneer je (als ietwat sadistische laborant) een kattengeur verspreidt in een rattenverblijf, dan zullen de rioolbewoners in kwestie zich meteen terugtrekken. De reden? De geur alleen is genoeg om de ratten letterlijk doodsangst te bezorgen. Pas na vijf à zes uur wagen de eerste alfamannetjes zich terug uit hun holletjes. Zij verkennen de omgeving, heel voorzichtig, (centi)meter voor (centi)meter, om zeker te zijn dat het miauwende monster is verdwenen. Pas als zij de kooi opnieuw in kaart hebben gebracht – als een veilige in plaats van gevaarlijke plaats – wagen ook hun minder heroïsche collega’s zich weer buiten, soms pas na twintig uur. En twintig uur is een behoorlijk lange tijd in een rattenleven.

Peterson stelt dat het gedrag van de mens in wezen weinig verschilt. Als wij ons op onbekend terrein begeven, letten we namelijk evengoed extra op onze schreden. Logisch natuurlijk: toen we nog in het woud woonden, kon het gevaar achter elke hoek schuilen – en dus was het nodig om elk nieuw gebied zorgvuldig uit te kammen. Zijn er wolven? Slangen? Andere stammen? Vandaar dat we op dezelfde manier als zovele andere zoogdieren te werk gaan: we verkennen, delen de wereld op in bekend/veilig terrein en onbekend/onveilig terrein, en bepalen aan de hand van die kennis hoe we ons van plaats tot plaats gedragen. We maken maps of meaning.

Jammer genoeg is het zo dat niet alleen tijgers en beren en krokodillen en leeuwen en spinnen en bloedzuigers en parasieten en roofvogels gevaarlijk zijn. Nee, ook je buurman kan je de kop inslaan, als hij honger of dorst lijdt, of jaloers is op je bezit, of stemmen hoort, of gewoon niet op je smoel kan kijken. Desalniettemin kan die buurman je ook enorme diensten bewijzen, tijdens de jacht, of de constructie van een veilig onderkomen. Meer nog: zonder stamgenoten zou je geen dag overleven in de wildernis. Eigenlijk ben je gedoemd/voorbestemd om samen te werken.

Nu, hoe kun je weten of troeplid X of Y je vriend of je vijand is? Wel, stel dat jullie het eens zijn over jullie levensdoel en de beste manier om dat doel te verwezenlijken, zou de kans op conflict dan niet drastisch afnemen? En zou dat de samenwerking niet enorm ten goede komen? Als jullie beiden geloven in een Schepper met een Plan, en jullie het eens zijn over de inhoud van dat Plan, zouden jullie elkaar dan niet sneller vertrouwen? Zie daar het nut van een religie of ideologie: deelt je buurman hetzelfde wereldbeeld, dan wordt hij een stuk voorspelbaarder. Op deze wijze maken we niet alleen maps of meaning van onze fysieke, maar ook van onze sociale omgeving.

Aangezien de fysieke omgeving voortdurend aan verandering onderhevig is – omdat Moeder Natuur een ietwat wispelturige gastvrouw is – dient elke religie of ideologie echter van tijd tot tijd mee te evolueren met de veranderende omstandigheden. Volgens Peterson biedt het dan ook geen soelaas om blind je voorouders achterna te lopen; het is aan jou om je cultuur levend te houden. Daarom speelt het oog ook zo’n centrale rol in de mythologie – denk aan Marduk, de Babylonische God die in alle windrichtingen tegelijk kan kijken, of Horus, beroemd vanwege het oog van… Dankzij zijn bovennatuurlijke gezichtsvermogen ziet de held het gevaar eerder dan al zijn medestanders. Moraal van het verhaal: wie zich wil wapenen tegen de zweepslagen van het lot, moet wakker zijn. De gelovige die zichzelf middels dogma’s in slaap sust, leeft in feite in coma. Het is aan elke christen/moslim/hindoe/… om zijn metaforische vader (lees: cultuur) uit de buik van de walvis te redden.

Ideologieën zijn gevaarlijk – zie de horror van de twintigste eeuw, die ons Auschwitz en Hiroshima bracht – maar, zo beweert Peterson, we kunnen ook niet zonder: dobber doelloos op de oceaan en de zin van het bestaan zal je algauw ontgaan. Of: hij die alle andere -ismes naar de prullenbak verwijst, is gedoemd tot nihilisme. Om die reden kan je (als westerling) niet om het christendom heen, daar die leer de basis van ons Europese/Amerikaanse waardesysteem vormt. Dientengevolge is dit de raad van Peterson: leef in navolging van Christus; draag je kruis, en neem je verantwoordelijkheid op.

Het is een mooi verhaal, maar uiteindelijk ben ik niet overtuigd. Wat mij betreft, moet het mogelijk zijn om alle -ismes overboord te gooien, ook het nihilisme. Jezus zegt het potverdorie zelf:

Wie zijn leven zal proberen te behouden, zal het verliezen. En wie het zal verliezen, zal het behouden.

Wie op zoek is naar dé waarheid, moet alles overboord gooien: elke theorie, elke doctrine, elke opvatting. Zelfs je zelfbeeld. Voor zover ik er iets van begrijp, spreekt de moderne wetenschap Peterson ook tegen: je kunt (technisch gezien) niet verantwoordelijk zijn voor je eigen denkbeelden en het daaruit resulterende gedrag, omdat ‘jij’ (in zekere zin) niet bestaat. Er bevindt zich namelijk nergens een controlecentrum in ons brein. Wanneer je tijdelijk op twee gedachten hinkt – zou ik voor het slapengaan nog een glaasje drinken, of laat ik het toch maar? – vindt er onder je schedeldak een strijd plaats tussen je prefrontale cortex en je hypothalamus. Het ene hersendeel brengt de impuls voort, het andere gaat ertegen in. Zowel de dorst als het verzet daartegen overkomen je. Of neem de roker die tussen zijn tweede en derde trekje denkt dat hij eigenlijk zou moeten stoppen. In zijn geval legt zijn prefontrale cortex – het deel van hem dat wel wil stoppen – het op dat moment af tegen zijn ventrale striatum – het deel van hem dat niet wil stoppen. Hoe kan één iemand nu twee dingen tegelijkertijd willen? In feite, is onze roker niet de schepper van zijn gedachten, maar het product ervan. Of anders gezegd: hij denkt de dirigent te zijn, maar is eigenlijk de symfonie.

En volgens mij wéét Peterson dit. Alleen steunt zijn hele wereldbeeld op het idee van de vrije wil, en is hij – zijn eigen advies ten spijt – te bang om de sprong in het donker te wagen.

avatar van eRCee
De meeste mensen deugen - Rutger Bregman

Verder denk ik ook dat je niet hoeft uit te komen bij het nihilisme. Zie bijvoorbeeld Camus in De mens in opstand. Je moet zelf zin geven aan het leven en naar je eigen morele kader leven. Zo moeilijk is het allemaal ook weer niet, leven gaat praktisch vanzelf.

Gast
geplaatst: vandaag om 00:21 uur

geplaatst: vandaag om 00:21 uur

Let op: In verband met copyright is het op BoekMeter.nl niet toegestaan om de inhoud van externe websites over te nemen, ook niet met bronvermelding. Je mag natuurlijk wel een link naar een externe pagina plaatsen, samen met je eigen beschrijving of eventueel de eerste alinea van de tekst. Je krijgt deze waarschuwing omdat het er op lijkt dat je een lange tekst hebt geplakt in je bericht.

* denotes required fields.

Let op! Je gebruikersnaam is voor iedereen zichtbaar, en kun je later niet meer aanpassen.

* denotes required fields.