Lotte in Weimar - Thomas Mann (1939)

Een hoogst merkwaardig boek, niet eens echt goed maar wel in zekere zin opzienbarend. Aanvankelijk wilde ik onbevangen mijn interpretatie hier neerpennen, maar ik krijg het gewoon niet rond. Uit vrees een flater te slaan dus toch even gezocht op de relatie tussen Goethe en Mann, en wat blijkt: mijn indruk van wat het boek wil overbrengen staat volkomen haaks op wat ik tegenkom.

Een roman uit 1939 dus, geschreven terwijl Thomas Mann zijn thuisland was ontvlucht. Hoofdpersoon is de aanbeden Lotte uit Het lijden van de jonge Werther, op oudere leeftijd. Sinds 44 jaar heeft ze haar voormalig aanbidder, Goethe/Werther, niet meer gezien. Ze heeft een vol leven geleid, maar toch knaagt nu aan haar 'dat wat had kunnen zijn'. Onder het mom van een familiebezoek doet ze Weimar aan, de residentie van, juist.

De eerste twee hoofdstukken zijn speels en tot en met het derde is het boek zelfs uitgesproken grappig. Wanneer duidelijk wordt om welke Lotte het gaat, raakt Weimar in rep en roer en dienen zich allerlei mensen aan, waaronder een helper van Goethe, docter Riemer. Het gesprek dat zich ontspint is fascinerend. Het lijkt op een verbaal spelletje mijnenveger, waarbij Lotte en dr Riemer onder een oppervlakkige brij van lof en langzaam aftastend een hele hoop gal aanboren over de grote man, als het ware tot hun eigen verbazing, of in weerwil van zichzelf. De conversatie culmineert in een paar ware dieptebommen: de betiteling 'klaploper' door Charlotte, waarna dr. Riemer zelfs nog met het beeld van een potloodventer komt aanzetten als ik me niet vergis.

Daarna verzandt de roman helaas in een veel te lange uitstap rondom ene Otillie, in wie een jonge variant op Lotte wordt geportretteerd. De typische, nogal ronkende Mann-dialogen (zie De toverberg) doen de aandacht geregeld verslappen. Maar voor mij bleef inhoudelijk de teneur dat er geen spaan wordt heel gelaten van Goethe, de mens en zijn kunst. Een literaire karaktermoord die zijn weerga niet kent. Het hoofdstuk waarin we Goethe zelf volgen maakt de boel alleen maar erger (inclusief het lachwekkende dispuut met een knecht over de voorraad van een bepaalde beschuitsoort) en als dan ten lange leste de ontmoeting tussen de sympathieke, menselijke Lotte en de schrijver van 'Werther' volgt, is er maar een conclusie mogelijk: wat een verwaande kwast, wat een ijdel parvenu, wat een omhooggevallen rijmelaar is die Johann Wolfgang von Goethe!

Ik meende dat Mann hiermee wellicht een parodie op de Fuhrer-cultus wilde geven. Het bevreemde me echter dat juist die vervelende Goethe in het boek tekeer gaat tegen patriottistisch nationalisme, tegen het Duitse volk (ze zelfs ergens vergelijkt met de Joden), dus dat klopte al niet. En wat leert Google vervolgens? Mann adoreerde Goethe en wilde niets liever dan met hem vergeleken worden! Nou, ik mag een boon zijn als ik er nog wat van begrijp.

Wellicht kan ThomasVV of iemand anders zijn licht erop laten schijnen. De verhouding tussen kunst en werkelijkheid laat ik zelfs maar liggen, hoewel dit waarschijnlijk als het hoofdthema van Lotte in Weimar moet worden beschouwd. Slotsom: de eerste drie hoofdstukken zijn sterk, het einde mag er ook wel zijn, maar het middendeel is erg taai. En ik snap er geen snars van.

Het Duitse woord dat Charlotte hier gebruikt en door Riemer wordt hernomen, vertaald als "klaploper", is blijkbaar "Schmarotzer", een oud-Duitse voorloper van het woord "Parasit". "Parasiet" komt uit het Grieks, en betekent letterlijk "mee-eter". Interessant daarbij is dat het bij de Grieken oorspronkelijk om een priester ging die bepaalde graanoffers begeleidde, en daarbij "mee-at" van het offer. Maar ik vond nog een interessante link. De voorstelling van Goethe die Mann ons hier aanreikt, verwijst blijkbaar naar die van de parasitaire Jupiter-Amphitryon zoals die wordt uitgebeeld in de toenmalig beroemde komedie van Heinrich von Kleist: Goethe wordt vergeleken met het goddelijk genie dat uit de hemel neerdaalt, met de mensen speelt, zich menselijke identiteiten toe-eigent, deze vormelijk usurpeert en de mensen dus voor zijn kunst uitbuit. Net als Jupiter is ook Goethe ertoe gedoemd uiteindelijk eenzaam en alleen achter te blijven: net als Jupiter heeft Goethe uiteindelijk geen deel aan de liefhebbende menselijke gemeenschap die ze beiden door hun werk bevorderd hebben. Wat een ironie is het dan - en wat een creatieve uitwerking van dit thema - als aan het einde van de roman, net als in de komedie van Kleist, dat genie, waaraan heel het lustige scheppingswerk is ontsproten, tegenover zijn publiek in een dienende rol komt te staan...

In plaats van het najaar 2018 is het de zomer van 2023 geworden. Maar goed, mijn bevindingen kan ik delen.

Allereerst heb ik wel een zeker plezier ermee gehad, maar ook genoeg gewroet om erdoor te komen. En dat wisselde soms per moment of hoofdstuk. Hoofdstuk 3 vond ik de eerste keer niet door te komen maar na het boek uitgelezen te hebben heb ik enkele passage en dat hele hoofdstuk opnieuw gelezen en alles viel meer op zijn plek en beviel me beter. Het hoofdstuk over Ottilie bleef echter matig boeien en ook het hoofdstuk vanuit Goethe zelf wist me weinig te interesseren.

Wel goed hoe de opbouw zit, door eerst de figuur Goethe neer te zetten en uiteindelijk de persoon Goethe die gewoon aards is en enorm tegenvalt. Leuk en sterk gedaan. De mens is niet per se de mythe.

Maar wat wil Mann hier nu verder mee? Misschien is het de naam Mann die bepaalde verwachtingen wekt, maar zit er niet heel veel meer in dat wat ik zojuist beschreef. Ik zocht nog een link met Nazi-Duitsland vanwege het jaar van verschijnen, maar die laag zie ik niet. Of het gaat om een heel diepe laag over persoonsverering van Hitler die op het oog een goed leider lijkt maar daarachter zit een slecht mens. Maar dat vind ik zelf al wat vergezocht. 3,5*