Lotte in Weimar - Thomas Mann (1939)

Deze maand in een nieuwe druk verschenen, waarbij de vertaling ook is herzien.
Lotte in Weimar - De Arbeiderspers - singeluitgeverijen.nl

Dat is goed nieuws, ben hier ook altijd naar benieuwd naar geweest al vond ik Goethe's Werther helemaal niks.

Zeker goed nieuws. Goed boek, maar de vorige vertaling was zo stug. Ben erg benieuwd...

Worden al de boeken van Thomas Mann heruitgegeven bij De Arbeiderspers? Dit is het tweede boek na De Toverberg toch?

nee, enkel sporadisch. Er staan geen andere in de voorjaarsaanbiedingen.

Toch is het wel opmerkelijk dat zowel de Toverberg, Jozef en zijn Broers (wereldbibliotheek) en nu Lotte in Weimar de afgelopen jaren opnieuw het levenslicht zagen.
Alle grote romans van Mann zijn nu als nieuw te verkrijgen. Als het blijkbaar financieel allemaal uit kan, is het wellicht tijd voor een uitgave met z'n kleinere werk? (Tonio Kroger bijv.?)

Daar komen nog de dagboeken bij die in het Nederlands in de privé-domein serie zijn uitgegeven door de Arbeiderspers. Waaronder het Amerikaans dagboek - Duitsland heeft me nooit met rust gelaten.

Dit lijkt me echt een boek voor ThomasVV. Ik ben het nu aan het lezen, doe je mee?

Ok, eRCee, leuk idee!

Ben benieuwd wat je vindt van hoofdstuk 3.

Een hoogst merkwaardig boek, niet eens echt goed maar wel in zekere zin opzienbarend. Aanvankelijk wilde ik onbevangen mijn interpretatie hier neerpennen, maar ik krijg het gewoon niet rond. Uit vrees een flater te slaan dus toch even gezocht op de relatie tussen Goethe en Mann, en wat blijkt: mijn indruk van wat het boek wil overbrengen staat volkomen haaks op wat ik tegenkom.

Een roman uit 1939 dus, geschreven terwijl Thomas Mann zijn thuisland was ontvlucht. Hoofdpersoon is de aanbeden Lotte uit Het lijden van de jonge Werther, op oudere leeftijd. Sinds 44 jaar heeft ze haar voormalig aanbidder, Goethe/Werther, niet meer gezien. Ze heeft een vol leven geleid, maar toch knaagt nu aan haar 'dat wat had kunnen zijn'. Onder het mom van een familiebezoek doet ze Weimar aan, de residentie van, juist.

De eerste twee hoofdstukken zijn speels en tot en met het derde is het boek zelfs uitgesproken grappig. Wanneer duidelijk wordt om welke Lotte het gaat, raakt Weimar in rep en roer en dienen zich allerlei mensen aan, waaronder een helper van Goethe, docter Riemer. Het gesprek dat zich ontspint is fascinerend. Het lijkt op een verbaal spelletje mijnenveger, waarbij Lotte en dr Riemer onder een oppervlakkige brij van lof en langzaam aftastend een hele hoop gal aanboren over de grote man, als het ware tot hun eigen verbazing, of in weerwil van zichzelf. De conversatie culmineert in een paar ware dieptebommen: de betiteling 'klaploper' door Charlotte, waarna dr. Riemer zelfs nog met het beeld van een potloodventer komt aanzetten als ik me niet vergis.

Daarna verzandt de roman helaas in een veel te lange uitstap rondom ene Otillie, in wie een jonge variant op Lotte wordt geportretteerd. De typische, nogal ronkende Mann-dialogen (zie De toverberg) doen de aandacht geregeld verslappen. Maar voor mij bleef inhoudelijk de teneur dat er geen spaan wordt heel gelaten van Goethe, de mens en zijn kunst. Een literaire karaktermoord die zijn weerga niet kent. Het hoofdstuk waarin we Goethe zelf volgen maakt de boel alleen maar erger (inclusief het lachwekkende dispuut met een knecht over de voorraad van een bepaalde beschuitsoort) en als dan ten lange leste de ontmoeting tussen de sympathieke, menselijke Lotte en de schrijver van 'Werther' volgt, is er maar een conclusie mogelijk: wat een verwaande kwast, wat een ijdel parvenu, wat een omhooggevallen rijmelaar is die Johann Wolfgang von Goethe!

Ik meende dat Mann hiermee wellicht een parodie op de Fuhrer-cultus wilde geven. Het bevreemde me echter dat juist die vervelende Goethe in het boek tekeer gaat tegen patriottistisch nationalisme, tegen het Duitse volk (ze zelfs ergens vergelijkt met de Joden), dus dat klopte al niet. En wat leert Google vervolgens? Mann adoreerde Goethe en wilde niets liever dan met hem vergeleken worden! Nou, ik mag een boon zijn als ik er nog wat van begrijp.

Wellicht kan ThomasVV of iemand anders zijn licht erop laten schijnen. De verhouding tussen kunst en werkelijkheid laat ik zelfs maar liggen, hoewel dit waarschijnlijk als het hoofdthema van Lotte in Weimar moet worden beschouwd. Slotsom: de eerste drie hoofdstukken zijn sterk, het einde mag er ook wel zijn, maar het middendeel is erg taai. En ik snap er geen snars van.

Ik wil wel een kleine poging doen, voor zover ik de figuur Mann tot nu toe heb begrepen:
De verhouding van Mann tot Goethe is redelijk complex, maar wat Mann in een roman als Dr. Faustus en Lotte in Weimar volgens mij ook vooral wil laten zien hoe erg een groot kunstenaar als mens juist tekort kan schieten, want dat is hoe Mann zichzelf ook zag: iemand die z'n leven heeft gegeven voor de kunst, en zijn familie en vrienden in dienst heeft gesteld van zijn werk. (Bij iedere roman verloor hij wel een vriend doordat hij diens karakter of uiterlijk had gebruikt om een minder fraai personage vorm te geven. In sommige verhalen zijn dat zelfs z'n kinderen, die daar dan ook niet van gediend waren)

Veel van z'n romans gaan uiteindelijk ook over Thomas Mann zelf, en je kan het wellicht zien als een soort 'rechtvaardiging' van z'n eigen menselijke te kort. Door zichzelf te mixen met de figuur van Goethe zet hij zichzelf uiteindelijk ook in die traditie.

(dit wordt overigens erg goed uiteengezet in de recente biografie over de familie Mann, en verder in een inleiding die ik recent las over Dr. Faustus)

Ik kan mijn eigen leeservaring van Lotte in Weimar nog herinneren als erg onbevredigend, maar dat had destijds met de vertaling te maken denk ik. Heb daar meer mensen over gehoord, de zinnen liepen bijzonder stug. Het boek staat me daardoor helaas ook niet meer zo helder voor de geest om er echt diep op in te gaan.

Deze verklaring lijkt me aardig goed te passen. Wat ik nog wel eigenaardig vind is dat toch ook flink gezaagd wordt aan de poten van het kunstenaarschap van Goethe (als imitator, zonder eigen consistentie, vaak slecht rijmend of gemakzuchtig enz., allemaal zaken die naar voren komen). Maar wellicht zit daar dan de twijfel van de kunstenaar in aan zijn eigen kunst.

Ook vind ik het wat teleurstellend dat Mann zo weinig doet met het nazi-regime, enkele korte sneren ten spijt. Hij profileerde zich als anti-fascist maar weet dat blijkbaar niet in zijn kunst te verwerken. Zijn zoon Klaus daarentegen schrijft in Mefisto dat dit het hoogste offer is: je goede smaak en kunst in dienst te stellen van de strijd.

Wellicht kan Mann-kenner Manta er nog wat over kwijt?

Mm, ja dat is inderdaad ook vrij lastig te plaatsen vind ik, en past bij mij ook niet zo goed in het opgehemelde beeld dat Mann normaal gesproken toch heeft van Goethe.

Binnen het autobiografische gespeculeer zou ik daarop alleen kunnen bedenken Mann zichzelf volgens mij enorm schaamde voor de wijze waarop hij soms bepaalde passages tot stand bracht. Een soort copy-paste avant-la-lettre. Bestaat overigens een erg mooie studie over getiteld 'Bildungsburger auf Abwegen' (Malte Herweg), over hoe Thomas Mann allerlei passages uit populair wetenschappelijke literatuur (letterlijk) overschreef in boeken als de Toverberg, Dokter Faustus en Felix Krull.

Ben benieuwd welke theorieën anderen erop los willen laten

Ik heb het boek bemachtigd, eRCee, ik begin er meteen aan! Met zeer hoge verwachtingen!

Ha leuk. Die verwachtingen moet je misschien wat naar beneden bijstellen, ten eerste omdat ik het boek na hoofdstuk drie minder vind worden (en dat was net het moment dat ik hem je tipte), en ten tweede omdat het volgens mij meer interessant is dan goed. Maar ik blijf zeer benieuwd naar je opinie.

Ik heb nog maar 3 hoofdstukken gelezen, maar ik voel me tot nu toe haast omvergeblazen, vandaar toch al die voorlopige score. Ik wilde namelijk graag jullie "spoilers" kunnen lezen .
Met name hoofdstuk 3 is er me inderdaad wel eentje, eRCee. Dr. Riemer deed me eigenlijk soms wat denken aan Naphta uit de Toverberg, met dat verschil dat Naphta (samen met Settembrini) voor mij soms nogal geforceerd overkwam, en daarmee de roman wat onsamenhangend maakte, wat van Riemer niet kan gezegd worden!
De vergelijking met Naphta wordt mij mede ingegeven door de functie die beide figuren naar mijn gevoel hebben in het verwoorden van de ideeën van de schrijver zelf, maar daarover later wellicht meer.
Ik zou voorlopig enkel willen opmerken dat er tot nu toe voor mij absoluut geen afbreuk werd gedaan aan het kunstenaarschap of de persoon van Goethe, wel integendeel! Lotte neemt weliswaar inderdaad het woord "klaploper" in de mond (ik zou wel eens willen weten wat het Duitse woord hier is), maar ten eerste doet ze dit met veel reserves, en is het juist dat vage gevoel dat haar zo intrigeert en zelfs naar Weimar trekt, en ten tweede wordt dit woord door Riemer (Mann zelf?) onmiddellijk genuanceerd, en zelfs regelrecht gesublimeerd tot "goddelijke klaploperij"!
Dat is voor mij dan ook de samenvatting van wat ik tot hier toe gelezen heb: Goethe wordt in eerste instantie vermenselijkt, maar uiteindelijk en eigenlijk juist van daaruit vergoddelijkt. De vergelijking met het goddelijke, tot zelfs met Jezus himself, klinkt voortdurend door in hoofdstuk 3!

Op mij kwam het over alsof de twee eigenlijk vanuit een basishouding van vanzelfsprekende aanbidding van Goethe, er gezamenlijk achter komen dat hun ware gevoelens over hem heel anders liggen. Dat ze nadien weer telkens terugkrabbelen, uit vrees zo lijkt het (een vrees die allerlei dimensies heeft), doet aan de waarachtigheid van hun inzichten niets af voor mij.

Wel leuk dat je zo enthousiast bent.

Dat enthousiasme heb ik aan jouw tip te danken, eRCee!
Maar zowel de kunstenaar als de mens Goethe worden hier voor mij wel echt gewoon resoluut op een hoger - eigenlijk haast bovenmenselijk - niveau getild: Goethe overstijgt de gewone en gangbare evaluatie. Ik zou tal van voorbeelden kunnen geven, maar ik zal me hier beperken tot een uit hoofdstuk 4, dat ik nu ben aan het lezen: "Goethe was misschien soms wel tiranniek, maar dat was hij dan omdat zijn omgeving daarom vroeg en daar nood aan had. Hoe zwaar en vervelend moet dat voor hem wel niet geweest zijn?" Zelfs zijn grootste "onhebbelijkheden", sindsdien wellicht regelmatig in zijn nadeel beschreven, worden hier gesublimeerd of toch minstens gemystificeerd! Zó ver gaat de vergoddelijking van de (nog levende!) Goethe!

Blijkbaar lees jij het zoals Mann het bedoelt heeft, dus waarschijnlijk zit je er dichter op dan ik. Nog even afwachten maar totdat je het boek uit hebt.

eRCee, ThomasVV, is dit een beetje soepel leesbare Mann? De bieb heeft hem, ik raak benieuwd, maar ik heb geen zin in al te moeilijk leesbare literatuur met dit weer nu of in de trein van en naar werk waar ik vooral lees.

Soepel leesbaar zou ik het boek eigenlijk niet echt noemen, mjk87. Regelmatig is het echt wel zware kost (lange, zware zinnen, lange hoofdstukken), en moet je dus kunnen doorbijten. Maar voor mij is dat dus zeker wel de moeite waard. Ik zie ten andere dat je ook met succes door (of beter: op) de Toverberg bent geraakt...

Ja het zal ook lukken, maar dan pak ik zoiets liever in de herfst.

Voor Mann-begrippen is het wel vrij soepel. Met uitzondering van hoofdstukken 4, 5 en 6 (wat dan wel weer heel lange hoofdstukken zijn).

Ps. Hebben we hier een schaduwkwartaalboek te pakken?

Ik zit nog maar in hoofdstuk 6, maar ik denk dat ik wel al kan zeggen wat voor mij het belangrijkste thema is van de roman: de spanning tussen kunst en leven, "Dichtung" en "Wahrheit", genie en normaliteit/banaliteit, goddelijkheid en "allzumenschliche" menselijkheid...
De ultieme belichaming hiervan, en tegelijk de ster aan het firmament van Mann zelf, is Goethe, die hier eigenlijk ook als spiegel fungeert voor het Duitse volk.

Ik wilde er eigenlijk al eerder op reageren, maar zeker na het lezen van hoofdstuk 6 weet ik zeker dat Thomas Mann zich zou omdraaien in zijn graf als hij bovenstaande zou lezen, eRCee. En Goethe wellicht samen met hem! "Ware (artistieke) liefde en bewondering voor het schone is maar mogelijk als ze vrij en onafhankelijk is van de strijd en van de politiek," dat is de boodschap, en met name aan het nazisme!

Hij hoeft die moeite niet te doen, want hij had die woorden van zijn zoon gewoon bij leven kunnen lezen.

Tsja, blijkbaar liggen de levens- en kunstopvattingen van mijn persoontje en Thomas Mann nogal uiteen. Ik houd wel van engagement. Kunst poogt de werkelijkheid te herscheppen, ook de politieke werkelijkheid.

Wat de politieke werkelijkheid beoogt te herscheppen, is volgens mij zélf politiek, eRCee, geen Kunst In de gesublimeerde zin die kunstenaars als Goethe en Mann (en vele anderen) eraan gaven. Zij pleitten voor een autonome kunst, die zich door nut noch moraal en al helemaal niet door de politiek aan banden wenste te laten leggen. Het maatschappelijke belang van de Kunst lag voor hen juist in het ontbreken van een moralistische of politieke boodschap: het lag in de schoonheid zelf (door Schiller gedefinieerd als `vrijheid in de verschijning’).

Uiteraard, dat is een van de opvattingen van kunst, het bekende 'l'art pour l'art'. Ook niet persé illegitiem, maar mij toch te smal. Denk aan Picasso die de werkelijkheid compleet abstraheerde, maar nadien wel met La Guernica op de proppen kwam. Ik vind het vooral vreemd omdat Mann wel in radio-uitzendingen tegen de nazi's ageerde en benadrukte dat zijn boeken werden verbrand.

Juist omwille van de bewuste kunstvisie, die regelrecht tegen de ideeën van het nazisme indruist! Een "diepere" (cultuur)kritiek op het nazisme dan die in Lotte in Weimar is volgens mij nauwelijks denkbaar, en dan nog wel belichaamd door Goethe himself!