Mi - Jevgeni Zamjatin (1924)

Vind het vreemd dat dit boek niet meer bekend is. Had er zelf pas onlangs van gehoord van een vriend. Denk dat ik deze dystopische roman beter vond dan bijvoorbeeld 1984 van Orwell.

Het boek dat bekend staat als de grondlegger van het genre van de dystopische roman. Qua originaliteit dan ook alle credits naar Zamjatin. Hij roept een wereld op vol saillante details en doet dat ook nog eens in de overtuigende vorm van een dagboekverslag. Toch ben ik niet onverdeeld enthousiast over Wij, omdat het op één belangrijk punt fors onderdoet voor 1984 (toch het vlaggenschip van het genre) namelijk op het gebied van dramatische kracht. De dagboekvorm is weliswaar geloofwaardig maar geeft weinig ruimte om een goed doorlopend verhaal te vertellen. Daarnaast blijven veel gebeurtenissen wat onduidelijk, zodat je als lezer moeilijk kan meeleven. Tenslotte leken de personages uit Wij relatief gemakkelijk allerlei dingen buiten het systeem om te kunnen doen, waardoor de sfeer veel minder benauwend is dan in 1984. Derhalve is Wij te waarderen vanwege de originaliteit en de denkkracht die er uit spreken, maar als roman zijn er denk ik betere te vinden in dit toch wat gelimiteerde maar niettemin interessante genre.

Het grootste minpunt is dat het (de vertaling) niet erg vlot leest. Los daarvan best wel een interessant boek.
Net als in Huxley's Brave New World is het het vooruitgangsdenken dat een totalitair regime legitimeert met onderwerping als de enige manier om tot méér geluk te komen. Het grote minpunt bij Huxley was dat deze onderwerping gebeurde door de onderverdeling in een soort kastensysteem bij geboorte, iets wat voor mij eerder een zwaktebod was; Huxley had deze premisse nodig om 'zijn systeem' te kunnen legitimeren.
Als scheepvaartingenieur gooit Zamjatin het over een andere boeg, hij stak veel moeite in het uitleggen van waarom hij vindt dat zijn professoren allemaal vakidioten zijn; de personages zijn overtuigd dat de exacte wetenschap hen meer vooruitgang, en meer geluk zal opleveren. Exactheid als filosofie, niet enkel als middel. Emotie, fantasie en originaliteit worden als zwaktes beschouwd en iedereen probeert om zo 'wiskundig goed' mogelijk te zijn. Dit leidt tot een boeiend verhaal dat enkele aspecten van totalitaire regimes vanuit een andere, soort Hobbesiaanse invalshoek blootlegt; niet angst of determinisme als het belangrijkste afdwingingsmechanisme, maar overtuiging. Totalitarisme door de reeds ingebakken overtuiging van de massa.
Desondanks blijft 1984 voor mij wel dé topper indien we het hebben over dystopische verhalen. Zamjatin komt nergens echt in de buurt van Orwell's vermogen tot analyse en is bijgevolg ook niet zo realistisch. Sommige zaken zijn wel leuk door te trekken, zoals het wonen in glazen huizen naar privacy op het internet.

Vond dit artikel uit Trouw:

https://www.trouw.nl/cultuur/carl-friedman-herleest-zamjatin~ad7bfe1f/

De Russische regisseur Hamlet Dulyan is bezig met de verfilming van dit verhaal. De film bevindt zich in de postproductiefase en zal naar verwachting in 2021 in de (Russische) bioscoop verschijnen.

Precies wat ik ook dacht.
Het gezichtspunt is ook dat van iemand binnen het systeem, dus zo geen verhaal van de romantische eenling tegen het boze systeem van Big Brother. Het hoofdpersonage is iemand die in het systeem gelooft, maar geconfronteerd wordt met de ongerijmdheden en onwenselijkheden ervan en ervoor moet kiezen te rebelleren of zich mee aan te passen.
Op enkele plaatsen gaat Zamjatin wat uit de bocht (b.v. wanneer de mensen van de Vereende Staat verplicht worden zich deels tot machines te laten ombouwen, met wielen en al, hoewel dat toch ook weer een beetje visionair was op het gebied van cybernetica en bionica, alleen een beetje grotesk en over the top). Maar verder een indrukwekkende analyse van de menselijke psyche in een sterk gecontroleerde samenleving.
Zeer goed einde.

Ik weet niet of ik 1984 beter vind. Orwell werd naar mijn gevoel te veel geïnspireerd door politieke anti-communistische propaganda. Niet dat er niks waar was van die propaganda, maar het maakt wel dat hij alles vanuit een zeer gekleurde en bevooroordeelde bril bekijkt en de bedoeling lijkt te hebben om de overzijde zo zwart mogelijk te maken.
Zamjatin neemt, zoals ik hierboven zei, het standpunt in van iemand die in het systeem gelooft, maar met tegenstrijdigheden en ongerijmdheden geconfronteerd wordt. Daardoor kan hij beide kanten van het verhaal overtuigend vertellen. Dat komt wellicht omdat hij in de Russische Revolutie oorspronkelijk ook aan de kant van de communisten stond, maar in de problemen kwam omdat hij ook kritiek durfde uiten. Hij is gelukkig uit Rusland mogen vertrekken en kon zijn werk verder zetten vanuit Frankrijk.

Het is heel lang geleden door mij gelezen en ik kan me nog maar één scène herinneren die grote indruk maakte. De "mens" die door een glazen wand de "aap" aan de andere kant in de ogen kijkt...