Det Var Vi - Golnaz Hashemzadeh Bonde (2017)

Wat een prachtig boek .... ongelooflijk hoe de schrijfster verwoord hoe de hardheid het gevolg kan zijn van wat iemand heeft meegemaakt , hoe iemand de tederheid niet meer naar buiten kan brengen... hoe de fierheid het tedere verbergt.... Erg aangrijpend... soms had ik de tranen in mijn ogen .

Met elke klap minder vrij

Nahid heeft het vermogen verloren om zichzelf en anderen lief te hebben. Haar vroegere vrijheidsstrijd in Iran is een desillusie gebleken. Haar vroegere huwelijk eindigde in een deprimerende cyclus van huiselijk geweld. Haar relatie met dochter Aram gaat moeizaam en gespannen. En dan vertelt een dokter dat ze uitgezaaide kanker heeft en dat er waarschijnlijk geen hoop meer is op herstel. Tot grote woede van Nahid lijkt de vrouwelijke arts meer geraakt door dit grote nieuws dan zijzelf. Hardvochtig wijst ze haar terecht om deze emotionele uitbarsting. Als voormalige verpleegkundige meent Nahid dat haar houding onprofessioneel is. De Zweedse ik-verteller met Iraanse roots heeft namelijk een schild om zich heen gebouwd om elke vorm van zachtheid op afstand te houden. Empathie leidt alleen tot meer teleurstellingen.

Maar Nahid is niet altijd zo geweest. Met een mengeling van nostalgie, verbittering en innerlijke pijn kijkt ze terug op dat ene sleutelmoment in haar leven. Toen ze nog overmoedig geloofde in ware liefde en haar vermogen om het Iraanse regime omver te werpen met haar activisme. Het waren de roerige dagen rond de Iraanse Culturele Revolutie, begin jaren tachtig, toen haar generatie nog hoopte op maatschappelijke veranderingen. Jong en idealistisch. Hoopvol over de toekomst. De Ayatollahs zouden vallen door de studentenprotesten en breedgedragen vrijheidsstrijd. Begeesterd door haar verloofde Masood zou Nahid een actieve rol spelen in het verzet. De ongeneeslijk zieke vrouw kijkt bitter terug op haar naïviteit dat één mens invloed zou kunnen uitoefenen op zoiets groots.

Op die ene inktzwarte dag werd Nahids vrijheidsstrijd echter een persoonlijke tragedie toen haar jongere zusje Noora verdween tijdens een demonstratie. Er werd geschoten en Nahid zou zelf opgepakt worden door de ordediensten. Van Nahids heroïsche zelfbeeld bleef weinig over tijdens haar korte gevangenschap, want ze gaf meteen toe toen ze dreigde te worden gemarteld. Zonder veel moeite wist het regime informatie van haar te ontfutselen over een gestorven mede-activist. De echte klap moest echter nog komen. Ze zou zonder Noora moeten aankloppen bij haar moeder met het ondraaglijke nieuws dat zij haar jongere zusje niet heeft kunnen beschermen. Haar lichaam zou nooit teruggevonden worden.

Zelfs in het veilige Zweden kon Nahid niet ontsnappen aan het trauma. Haar huwelijk met Masood werd nog steeds getekend door schuldgevoelens, frustraties, mislukkingen en moeilijkheden om te aarden in het nieuwe thuisland. De deceptie over haar activisme zou ook een deceptie blijken over haar huwelijk, want Masood zou zijn eigen gevoelens van marginalisering nooit te boven komen en hij reageerde dit gewelddadig af op zijn vrouw. Hun dochter Aram zou elke klap en vernedering zien, terwijl ze bleef houden van haar vader. Een nieuw slachtoffer in een cyclus van onschuldige jongeren die niet beschermd kunnen worden door machteloze volwassenen. Tijdens het ziekteproces beseft moeder Nahid dat ze dochter Aram emotioneel op afstand probeert te houden. Met elke klap van het leven verloor ze haar tederheid.

Nog niet zo lang geleden las ik 'Citroeninkt' (2023) van Maral Noshad Sharifi. Ook in deze psychologische roman zou een moeizame moeder-dochterrelatie worden doorgetrokken naar de pijn over de mislukte strijd tegen het Iraanse regime en de moeilijkheden om te aarden in een nieuw land. De wrijving tussen de oudere generatie die vluchtte voor onderdrukking en een jongere generatie die inmiddels meer kansen heeft gekregen. Beide auteurs zijn ook generatiegenoten. 'Wachten op Noora' (2017) is een sterkere roman, omdat Golnaz Hashemzadeh Bonde haar narratieve raamwerk net iets scherper heeft geconstrueerd rond die beslissende dag. Zodoende heeft het intergenerationele trauma een duidelijk ankerpunt waarin alles samenkomt: het leven in Iran, de vlucht naar Zweden en het ziekteproces rond de kanker.

Moeilijke mensen zijn fascinerender dan helden. Wat ik zelf knap vind aan 'Wachten op Noora' (2017) is de manier waarop Bonde breekt met het cliché over 'sterke Iraanse vrouwen' die tegen het regime vechten. Nahid is als ik-verteller beschadigd en gedesillusioneerd; bijna op het nihilistische af. Wat is eigenlijk de prijs geweest van haar activisme? Haar vrijheidsstrijd is niet politiek of een romantisch ideaal, maar vooral vervlochten met een immens trauma over alles wat deze vroegere idealist heeft verloren. Zelfs de mogelijkheid om gezonde relaties op te bouwen met dierbaren. De kanker vormt voor Nahid een laatste mokerslag om zich ooit nog vrij te kunnen voelen. Het ergste aan onvrijheid is dat een mens zichzelf verliest.