Het Verdriet van België - Hugo Claus (1983)

Inderdaad een meesterwerk, dit boek. Het is zo typisch Belgisch allemaal, zo fantastisch beschreven, zo realistisch en tegelijk zo absurd Mijn eerste kennismaking met een boek van Claus trouwens, tot nu toe had ik enkel nog maar toneelversies gezien van zijn werk - het smaakt absoluut naar meer!

Echt moeilijk kan Het verdriet van Belgie misschien niet genoemd worden (zie de verzuchtingen van Zachary Glass) maar het meesterwerk van Hugo Claus is aan de andere kant zeker geen Donald Duck. Ik kan me dus voorstellen dat dit boek niet voor iedereen is weggelegd. Mijns inziens vormt met name de lengte iets teveel van het goede. Maar dit goede is dan ook volop aanwezig. Vooral in de vorm van zelfbespottende humor en prachtige Vlaamse zinsneden en dialogen. (Alleen al het simpele 'zij dwarsten het weiland' zou mij urenlang met een glimlach van verrukking voor mij uit kunnen doen staren, ware het niet dat ik meer te doen heb). Ik vraag me af of het boek daarom voor een Hollander niet meer bijzonder is dan voor Vlamingen. De losvaste structuur en het ontbreken van een duidelijke verhaallijn maken Het verdriet van Belgie nog interessanter en geven het inderdaad het statuur van een meesterwerk, maar tegelijk bevorderen deze zaken het leesgemak niet. Toch best een zwaar boek dus, ook letterlijk.

'het verdriet' is een boek waarmee je een haat-liefde relatie mee zou kunnen hebben. Soms wilde ik het wegleggen, te saai, te traag, te doelloos. En andere keren is de stijl, de woordkeuze en het ritme zo prachtig dat je denkt een magistraal boek in handen te hebben. Ik heb het ook moeten leren lezen door eigenlijk elke alinea afzonderderlijk te lezen, geisoleerd en zo te letten op de stijl.

Het magnum opus van Hugo Claus is tegelijk een ontwikkelingsroman en een nationale oorlogskroniek. De persoonlijke geschiedenis van Louis Seynaeve loopt parallel met de geschiedenis van België vóór, tijdens en net na de Tweede Wereldoorlog. In de jaren ‘30 maakten verschillende nationalistische partijen opgang: VNV, DeVlag, Verdinaso en Rex. De ideologische tegenstellingen van die tijd zijn aanwezig in Louis’ eigen familie en vriendenkring. Veel historische figuren worden vermeld: VNV-voorzitter Staf de Clercq, de Duitsgezinde priester Cyriel Verschaeve, maar ook wielrenner Félicien Vervaecke en actrice Shirley Temple.

Tegen deze historische achtergrond vindt de ontwikkeling van Louis Seynaeve plaats. Hij heeft een oedipuscomplex, want hij dweept met z’n moeder en zal zich op termijn afkeren van de “zwarte” opvattingen van z’n vader. Het katholicisme verwerpt hij door op een hostie te bijten - een doodzonde. Seksuele voorlichting kregen ze niet op het nonneninternaat, dus is hij verbouwereerd wanneer hij een knuppeltje in z’n broek voelt en wanneer hij te maken krijgt met ongewenste intimiteiten. Met z’n vrienden, de ”Apostelen”, haalt hij schavuitenstreken uit, variërend van ondeugend tot walgelijk. Hun verzameling verboden boeken wekt Louis’ interesse op in moderne kunst en literatuur.

Het nonneninternaat is in Haarbeke - een verbastering van Aalbeke, de Kortrijkse deelgemeente waar Claus zelf op internaat zat. Louis woont in Walle, de buurt achter het station van Kortrijk. De Toontjesstraat is de Sint-Antoniusstraat, waar armoedige arbeidershuisjes stonden. Bastegem is een verbastering van Astene, een deelgemeente van Deinze.

De dialogen zijn niet in het West-Vlaams geschreven, voor de leesbaarheid en om een onbedoeld komisch effect te vermijden. Wel gebruikt Claus veel woorden en uitdrukkingen uit het dialect, vb. koleire (woede), treffelijk (deftig), gewrocht (gewerkt). Hij springt probleemloos van een intellectuele uiteenzetting naar volks gekeuvel.

Het eerste deel, Het Verdriet, eindigt met een datum: november 1947. Dit is door Louis zelf geschreven in de hij-vorm. Het tweede deel, Van België, is stilistisch moeilijker, zonder afgebakende hoofdstukken, met passages van vrije gedachtestroom en ingelaste dagboekfragmenten en brieven. Het is een kluif, maar onmiskenbaar een mijlpaal in de Belgische literatuur.

Nog eens herlezen... Het boek blijft rechtop staan, ook na al die jaren, het is een meesterwerk. Wie weet nog van al die historische achtergrond, wat is NSJV, Rex en DeVlag? Wie was Pierlot? En toch blijft het levend en helaas ook een beetje een beeld van de Vlaamse maatschappij van nu...

Incest, homoseksualiteit, antiklerikalisme en collaboratie: Claus zou Claus niet zijn, als hij niet tegen verschillende schenen tegelijk zou proberen schoppen. Centraal behandelt ‘Het Verdriet van België’ evenwel de collaboratie, bezien vanuit de anekdotische realiteit van een gemiddeld Vlaams gezin. Wat blijkt? Mee heulen met de Duitsers is geen morele anomalie, maar ontstaat vanuit een overgeërfd flamingantisme, waarin rancune smeult tegen kerk, staat en bourgeoisie. Staf Seynaeve als gefrustreerde kleinburger, die het belgicisme als kwaal ervaart en de zwarten als bevrijders van dit juk. Met Jodenhaat heeft dit allemaal weinig van doen, en al evenmin met andere verlinken om ze op transport te laten zetten richting een gewisse dood. Claus laat kortom ragfijn zien hoe banaal het kwade zich in de levens van doorsnee Vlamingen nestelt – cfr. de moeder van protagonist Louis, die in Duitse armen vlucht om aan die van haar slappe echtgenoot te kunnen ontkomen. En of dat geloofwaardig is…!

‘Het Verdriet van België’ behandelt trouwens ook de naoorlogse periode: de buitenproportionele represailles, de opgepookte polariteit, de sfeer van opportunisme waarin weer andere kleine lui zich menen te kunnen opwerken. Het “nie wieder!” is alleszins niet tot dit Vlaanderen doorgedrongen, een landschap vervult van de onmogelijke wens eindelijk het kaf van het koren te scheiden, door komaf te maken met al wie ook maar in de verte naar de zogenaamde zwarten zou hebben omgekeken. Hoeveel complexer is de werkelijkheid echter, want hoeveel tinten liggen verscholen tussen het wit en het zwart dat men naoorlogs meende te ontwarren?

Dit alles verhaalt Claus evenwel niet zomaar. Hij kiest doelbewust de uiterst subjectieve beleving van Louis Seynaeve – naar verluidt een alter ego? Erg Clausiaans – althans voor wat ’s mans toneelwerk betreft – zijn de dialogen, weggelopen uit huiskamers of cafés, waarin volkse opinies en absurde wederwaardigheden de boventoon voeren. ‘Het Verdriet van België’ als klankkast, als polyfonie van en voor het Vlaamse volk, als meerstemmige symfonie waaruit zich geen heldere ethische lijn laat boetseren, integendeel: moraal wordt flou en wispelturig, en wel omdat de genadeloze noodlottigheid van het leven zelf toeslaat. Mensen maken (verkeerde) keuzes omdat ze er alles aan doen een confrontatie met de spiegel hunner middelmatigheid uit de weg te gaan, in de vaste overtuiging van hun eigen gelijk. Ah, van dat onverdraaglijke geleuter dat “gelijk” heet, bulkt het doorheen dit boek!

Dus…de roman als fenomenologisch artefact, of, nog nauwkeuriger: literatuur geconcipieerd vanuit een virtuoos solipsisme. Louis Seynaeve als navel van de wereld, waarbij de lezer willens nillens op diens lip blijft zitten, en veroordeeld is tot een realiteit die de zijne is, en louter die van hem. Trouwens door Ron Cornet ingelezen als een lang, ademloos parlando – allicht zoals de roman ook leest?

Kortom, een oordeel: uniek in zijn soort, en als idee bewonderenswaardig. Maar in de hoedanigheid van (voorlees)boek: te lang en iets te veel van hetzelfde, ondanks het taalvuurwerk waar Claus immer, immer, immer garant voor stond.

3,25*