Ensaio Sobre a Lucidez - José Saramago (2004)

Stuk minder dan Stad der Blinden, maar wel leuk dat daar een soort vervolg werd op geschreven. Ontknoping is dan weer vrij verrassend.

Was benieuwd naar dit boek na het sterke Stad der Blinden. Toch een andere invalshoek en een echt vervolg of onderdeel van een drieluik kan ik het niet echt noemen. Behalve dan de summiere verwijzing naar het vorige boek, middels de hoofdpersoon.
Het gaat hierbij meer om de regering en diens handelswijze. Op zich interessant en er zijn wel boeiende wendingen. E.e.a komt voor mijn gevoel wat langzaam om gang en naarmate het boek vordert richting het einde, kom ik er pas in te zitten. Wel een beetje laat voor mijn gevoel.

Interessant boek, dat niet 'echt' een opvolger is van Stad der Blinden is, in de zin dat we 'komen te weten hoe het nu allemaal verder afloopt met onze helden', maar meer een op meerdere vlakken vergelijkbare parabel.
In Stad der Zienden stemt een groot deel van de bevolking blanco. De gevestigde politieke partijen (vnl. de zg. 'partij van rechts') zien hierin een subversieve actie tegen het vaderland en isoleren de hoofdstad, om de bewoners 'in hun sop gaar te laten koken'.
In de loop van het verhaal komen we er achter dat - maar dat viel te verwachten - dit dezelfde stad is die jaren eerder werd getroffen door de mysterieuze blindheid.
Wat erg goed is zijn de heel afstandelijke beschrijvingen, die daardoor een zeer ironische en bloemrijke stijl creeren. Het ontbreken van een duidelijke aliniering, aanhalingstekens en hoofdletters zo nu en dan werkt vervreemdend, maar past bij de sfeer van het boek. Toch vind ik die stijl soms ook negatief uitpakken: er is geen echt hoofdpersonage, dus echt 'meeleven', zoals we wel deden in Stad der Blinden (met bv. de oogarts en de vrouw van de oogarts) lukt niet. Soms ook worden personages opgevoerd, die best interessant zijn, maar ook weer plotsklaps verdwijnen, zoals de burgemeester.
Het sterkste van het boek vind ik het begin en het eind. Daar is er veel spanning en gebeurt er veel. Het middenstuk vond ik soms iets te langdradig. Het boek lijkt me een aanklacht tegen een centralistische politiek, met autocratische neigingen. Tekenend is hoe de stad zonder politiemacht in perfecte harmonie lijkt samen te leven.
Al met al, vooral vanwege de unieke stijl en de rauwe fantasie van Saramago toch nog wel 3,5 ster.

De vrouw van de oogarts is weliswaar opnieuw van de partij.

Weer een fantastisch boek van deze Nobelprijswinnaar. Toegegeven, je moet er even inkomen, het komt traag op gang en het vergt wat aanpassing en een beetje goeie wil, maar eens je ervoor gaat is dit zo'n leerrijk boek dat je echt doet nadenken over de dingen. Er komen hier veel meer personages aan bod dan in De stad der blinden en je verglijdt echt van het leven van de ene in dat van de andere. Erg sterk. Het duurt wel een hele tijd eer je merkt dat het een vervolg is.

Dat was hem weer, m'n jaarlijkse Saramago. Nog nooit werd ik teleurgesteld, en dat is ook nu niet het geval. Maar wat wil je, als je zo'n heerlijke schrijfstijl hebt als Saramago dan moet het wel heel gek lopen wil je een slecht boek afleveren.
De stad der zienden lijkt wat mij betreft binnen het oeuvre van de Portugees het meest op Het verzuim van de dood; de eerste helft van het boek is meer een algemene schets van een samenleving die in een buitenissige situatie belandt (in dit geval een politiek vacuüm door een overgrote meerderheid van blanco-stemmen bij de verkiezingen), daarna spitst het verhaal zich meer toe op een aantal personages.
Zoals vrijwel altijd weet Saramago weer een fantastisch uitgangspunt te creëren, en in combinatie met zijn ironische verteltrant zorgde dat ervoor dat ik het boek las met een gezichtsuitdrukking die wisselde tussen een beginnende glimlach, een brede grijns en hardop schaterlachen. Ondertussen vormt de roman natuurlijk een venijnig commentaar op het functioneren van de machtsorganen, in het bijzonder de politiek en de journalistiek. Misschien is de ware bewaker van de democratie wel de romanschrijver, niet de journalist (en zeker niet de politicus).
Het einde van De stad der zienden is overigens wat teleurstellend, het lijkt alsof Saramago zelf ook niet zo goed weet hoe de situatie op te lossen en hij kiest uiteindelijk voor de gemakkelijke weg. Dat, en het bekende (relatieve) gebrek aan emotionele lading, brengen me weer, zoals vrijwel altijd, op 3,5 ster. Mijn waardering voor de Nobelprijswinnaar kan ik beter kwijt in het lezen van een zo groot mogelijk deel van diens oeuvre dan in sterren, dat mag duidelijk zijn.

Dubbelreview Stad der Blinden en Stad der Zienden

Zo ergens in Stad der Zienden wist ik al wel dat ik één stukje zou schrijven, vooral omdat de punten waar ik tegenaan liep grotendeels hetzelfde zijn. Beide boeken liggen in elkaars verlengde qua stijl en Stad der Zienden is ook een vervolg, er komen steeds meer verwijzingen naar het eerste boek.

De stijl is die zonder gebruik van eigennamen, iedereen wordt genoemd voor hun rol of een specifiek kledingstuk. De vrouw van de dokter, het meisje met het ooglapje, de burgemeester, de eerste blinde, etc etc. Locaties worden ook niet genoemd maar het zijn het ziekenhuis of de hoofdstad. Dat maakt enerzijds dat dit boek overal kan spelen en op dat vlak werkt het. Het tweede boek kent ergens wel hints dat dat verhaal afspeelt in onze wereld (de Frans-Pruisische oorlog wordt genoemd) en specifiek Portugal (ook dat wordt tussen neus en lippen door genoemd) maar zeker Stad der Blinden is volledig in een anoniem land ergens in de 20e eeuw (gezien de technieken die genoemd worden kan je het verhaal wel daar plaatsen).

Maar anderzijds maakt dit beide boeken enorm afstandelijk. En niet leuk om te lezen. Ik vond het inhoudelijk sowieso niet altijd al even sterk. Stad der Blinden is me te negatief ingesteld maar ik vond het ook te gemaakt. Dit is geen schrijver die een situatie creëert en dan op psychologisch of sociologisch vlak dan uitzoekt wat er gebeurt maar dit voelde te veel als een plot die al uitgestippeld lag zonder dat die gebeurtenissen en die dingen die de mensen doen per se logisch zijn. Bij Stad der Zienden vond ik dat eigenlijk ook. Nu heb ik niet in een dictatuur geleefd maar ik kon niet echt meegaan in de handelingen van de regering. Een te grote reactie op het blanco stemmen door de meeste mensen. Saramago zal er vast iets mee bedoelen maar dit wilde ik simpelweg niet geloven. En het leidt ook wat af van sterkere ideeën hoe bijvoorbeeld de stad door blijft gaan zonder overheid.

Dat klinkt allemaal wel erg negatief en ja, dat zorgt wel dat ik geen dikke voldoendes kan geven want daar was te weinig leesplezier bij. Maar verder zitten er ook wel enkele prima observaties in, is het geheel best goed geschreven en Stad der Blinden is tot pakweg de helft best nog wel vermakelijk op een zeker vlak.

Stad der Blinden 3,0*
Stad der Zienden 2,5* (met moeite)