Het Stenen Bruidsbed - Harry Mulisch (1959)

Vreselijk boek, nauwelijks doorheen te komen.

0.5*

dank maar weer voor het doorwrochte commentaar

Ik heb hem op de middelbare school gelezen. Wat ik me kan herinneren is dat ik het over het algemeen best een boeiend boek vond, maar wel erg taai en saai soms

Eigenlijk vind ik dit juist een heel intelligent en doordacht boek, dat je ontzettend aan het denken zet....

5*

Ben er twee keer aan begonnen maar het wil niet lukken. Toch maar weer eens lenen in de bieb.

Een heel degelijke roman, net iets minder dan zijn meesterwerken

Ja, lastig, persoonlijke voorkeuren en een deels verplichte literatuurlijst.

Daar stond dit boek ook op, en heb ik dus moeten lezen. Ik kwam er nauwelijks doorheen, ik vond het uitermate doelbewust warrig geschreven, het heeft geen ziel, 't is dood. Door iemand geschreven die niet kom meeleven. Ik kon er h-e-l-e-m-a-a-l niks mee.

Zo is het op mij overgekomen, en voor die vreselijke kwelling van destijds heb ik een van mijn zeldzame 0,5* over.

'k snap het

Mulisch schrijft inderdaad nogal geconstrueerd. geldt eigenlijk wel voor al zijn boeken. het gaat meer om de constructie en de ideeën dan om de personages.

Gruwelijk saai boek. Echt, nooit zoveel moeite gehad om me door een boek te worstelen.

1.5*

Ik hou helemaal niet van Mulisch of dit boek, er is namelijk geen doorkomen aan de schrijfstijl van Mulisch.
Maar ik zie evengoed de soms geniale Mulisch in en daarom 3*.

'Het stenen bruidsbed' is voor mij het beste boek wat ik tot nu toe van Mulisch gelezen heb. Het verhaal wist me te boeien, ondanks de zo overdreven geconstrueerde schrijfstijl van Mulisch en het feit dat het boek redelijk gedateerd is. Dat het boek gedateerd is, komt vooral ten uiting in de anti-Duitse houding en meningen die in het boek aan de orde komen, zoals deze vlak na de oorlog in Nederland leefden.
Het verhaal gaat over een piloot die in de tweede wereldoorlog Dresden heeft gebombardeerd die er 10 jaar later terugkomt op een communistisch tandartsen congres. Door paralellen te trekken met de omgang met een vrouw en met de klassieke oudheid wordt het verwerkingsproces van deze man beschreven.

Het heeft aan de ene kant iets prachtigs, een bijzonder gevoel van melancholie, maar moeilijk is het wel. Wel een geweldig mooi schrijfstijl trouwens. Dat en de wel degelijk aanwezige humor tillen dit toch nog op naar 3,5.

Tsja, ergens zie ik wel dat Mulisch geprobeerd heeft iets briljants in elkaar te zetten. En dat raamwerk is er ook wel, en ziet er prima uit. Een verhaal als een griekse tragedie; in 5 bedrijven en drie zangstukken tussendoor. Een vergelijking met de vroegere vernietiging van Troje. De vergelijking met Hella en Dresden, samen goed in het verhaal verweven, als verwerkingsproces voor de hoofdpersoon. Ook enkele filosofische gedeelten, de ornamenten en versierselen van het bouwwerk, zijn er wel. Maar de rest van de tempel is leeg, kil, koud. En ondanks die leegte (of misschien daardoor), was het boek in delen werkelijk niet om doorheen te komen. Normaal heb ik dat niet bij Mulisch, maar eens moet de eerste keer zijn dan maar. De Ontdekking van de Hemel was zoveel makkelijker en prettiger door heen te komen. En dan gaat, ondanks alle goede wil, het leesplezier en het cijfer daarmee, diep weg, de gaten der Aarde in.
Een mooi voorbeeld is het éénnalaatste hoofdstuk, vanuit Hella, met die stream of consciousness. Er zit veel pretentie in, ergens is het nog best mooi beschreven, en helder, maar toch raakt het je totaal niet.
2.5*

Inderdaad, geen doorkomen aan. Je merkt als lezer wel dat Mulisch een vakkundige schrijver is, maar hier doet hij iets té hard zijn best. Met name de verhaallijn is gewoon niet erg sterk.

Voornamelijk het taalgebruik en het op het eerste gezicht zwakke verhaal zorgen ervoor dat Het Stenen Bruidsbed een erg ontoegankelijk boek is. Echter, uit alles blijkt dat Mulisch goed heeft nagedacht over zijn roman; het probleem is alleen dat hij van zijn lezer verwacht dat deze er evenveel over wilt nadenken. Het gegeven dat juist de Amerikaan Corinth de oorlogsmisdadiger is, en niet de Duitsers om hem heen, is bijvoorbeeld bijzonder sterk en genuanceerd. De verhaallijn met Schneiderhahn - die hij uiteindelijk in elkaar slaat, omdat deze géén kampbeul bleek te zijn: de jood die de Amerikaan pakt omdat hij zijn volk niets heeft aangedaan - is om deze reden dan ook veruit het interessantst.

Echt niet doorheen te komen (verplichte schoolliteratuur ongeveer 3 jaar geleden). Zit boordevol verwijzingen, Homerische vergelijkingen en andere stijlfiguren (die helemaal nergens op slaan als ze in het Nederlands worden gebruikt, denk aan chiasmen e.d.) en dit gaat ten koste van enig leesplezier

Ik vind het geen slecht boek, maar toch ook niet geweldig.
Op zich heb ik niets tegen boeken die moeilijk zijn, maar zelfs met mijn culturele bagage begreep ik er vaak niet zo veel van en boeken waarvoor je vanalles moet gaan opzoeken om ze te begrijpen, gaan voor mij toch wat ver.

Eerste boek van Mulisch dat me tegenviel. Het boek Verzuipt in zijn moeilijke taalgebruik. Jammer aangezien ik de verhaallijn van het boek nog niet eens zo slecht vind. Corinth(verwijzing naar corinthe?) gaat, voor een tandartsenconferentie, naar de door hem eerder gebombardeerde stad: Dresden. Hier raakt hij er steeds meer van overtuigd dat niet de Duitse inwoners, maar hijzelf een oorlogsmisdadiger is. Een leuk pluspunt van het boek is de "relatie" tussen Corinthe en Hella(duidelijke verwijzing naar hellena), die gelinkt wordt aan de vernietiging van Troje.

Zo moeilijk is zijn taalgebruik toch niet? Ik geef toe, gedurende de zangen slaat Mulisch de plank flink mis, maar voor het overige vond ik het boek prima te volgen.

Op zich niet, nee. Maar, het,met name voor Mulisch, simpele plot wordt vol gehangen met allerlei grote vergelijkingen met o.a de klassieke oudheid. Als dit iets aan het verhaal zou toevoegen, zou je me niet horen klagen. Het moeilijke(grote vergelijkingen,metaforen,zinsconstructie's) taalgebruik leid me echter van het verhaal af. Met andere woorden: "Het boek verzuipt in zijn moeilijke taalgebruik"

Ben geen fan van het werk van Mulisch maar dit boek heeft mij toch kunnen bekoren. Weliswaar is het uiteraard een uiterst ambitieus boek zoals we van de man gewend zijn, met verborgen metaforen en thematiek maar het verhaal gaat hier niet aan ten onder.

Ingenieus boek over een man die probeert het verleden te verwerken maar daar niet in slaagt. Jammer genoeg heb ik, zelfs na het uitlezen informatie opgezocht te hebben, lang niet alles begrepen. Geen schande overigens, Dautzenberg publiceerde zelfs een boek over het boek.

“Het Stenen Bruidsbed” was een boek waar ik als jonge man hoog mee opliep. Met hoge verwachtingen begon ik het nu (vele jaren later) opnieuw te lezen. Het werd toch wel een zware ontgoocheling. Dat artistieke literaire gedoe, die opzettelijkheid, dat moeilijk doen, die aanstellerij… Ofwel is mijn literaire smaak danig geëvolueerd, ofwel is het boek door de tijd erg achterhaald. Of beide natuurlijk.

Warrig, stuurloos verhaal met een onuitstaanbare hoofdpersoon. Qua stijl verliest Mulisch zich vaak in geforceerd originele poëtische beelden die niet echt werken. De romantiek tussen Hella en de hoofdpersoon kon ik ook niet volgen.

Ik vond die 'zangen' dan wel weer wat hebben; daarin kan Mulisch wat de plot betreft weinig fout doen, en het Homerische taaltje maakt die passages lekker droogkomisch-cynisch.
Verder is dit boek vooral de moeite waard door het melancholische beeld van een verwoeste stad en door de morele ambiguïteit van het in het boek beschreven bombardement van Dresden.

Heerlijk komisch en surrealistisch tot nu toe, leest hartstikke snel weg!

Van tevoren verwachtte ik best wat van dit boek. Het idee van een Amerikaan die na de oorlog terugkeert naar Dresden (een stad die hij tijdens de oorlog heeft gebombardeerd) en beseft dat hij een oorlogsmisdaad heeft gepleegd, heeft potentie. En ook de verwijzingen naar mythologie, filosofie en alchemie zouden goed in mijn straatje moeten passen. Maar de uitwerking van het boek viel me tegen.

Zoals hierboven al meermaals aangegeven, voelt het taalgebruik geconstrueerd. Ik krijg het gevoel dat Mulisch bewust 'moeilijk' wilde schrijven, maar zijn stijl vloeit niet, ze mist speelsheid (op de Zang-passages na). Ik kwam daardoor moeilijk in het verhaal. Ook kwamen de personages voor mij niet tot leven, waardoor ik niet echt begaan was met hun belevenissen. Tegen het einde toe kwam het boek wel wat meer op gang, en hier en daar brengt Mulisch interessante ideeën ter sprake. Maar als geheel wist Het Stenen Bruidsbed me niet te pakken.

Corinth heeft littekens op z’n gezicht; Dresden ligt in puin. Dertien jaar na het bombardement ligt de Oost-Duitse stad er nog steeds desolaat bij. Tijdens de Koude Oorlog heerst er een duidelijke ideologie, maar de verwarring van de Tweede Wereldoorlog blijft voelbaar. Van het oorlogsverleden van sommige personages krijgen we twee verschillende versies te horen, één leugen en één waarheid.

De Amerikaanse protagonist worstelt met z’n geweten na de confrontatie met ruïnes en overlevende getuigen. Het bombardement van februari 1945 was een onnodige wraakactie van de geallieerden dat veel burgers en kunstschatten trof. Hij probeert dat weg te relativeren. Filosofisch concludeert hij dat hier, zelf en verleden illusies zijn.

De titel is een metafoor. Corinth ziet Dresden als een bruid, en de bommenwerper als de bruidegom die op haar neerdaalt. Het bombardement krijgt iets poëtisch, z’n seksuele betrekking met Hella iets agressiefs. Z’n herinneringen aan dertien jaar geleden verwerkt hij als homerische gezangen. Daarin gebruikt hij epitheta ornantia, zoals de blauwogige Corinth en de kaartenlistige Harry.

Mulisch hield van beeldspraak. Hitler noemt hij de Grote Kakkerlak. Hij hanteert een eigenzinnige stijl met verrassende vergelijkingen, filosofische uitweidingen en verwijzingen naar de Griekse Oudheid. Een mijmering van Hella is een bewustzijnsstroom in de vorm van één lange zin. Voor woorden met een k-klank week hij soms af van de voorkeurspelling: kommunisme, kongres. Afleidingen van eigennamen schreef hij altijd zonder hoofdletter: duits, amerikanen. Deze roman is het hoogtepunt van z’n vroege periode.

Volledig mee eens. Hier herkennen we Mulisch al helemaal als schrijver. Hitler en de tweede wereldoorlog, de dichterlijke vorm, in de staccatostijl van de vijftigers, de parallel lopende realistische en surrealistische fragmenten. Dromen, mythen, filosofische beschouwingen over tijd, causaliteit, emoties: woede, lust, schuld, geluk. Een rijk boek met de grote vragen van de mensheid en de geschiedenis, in het beeld van een verwoeste tot puinhopen geworden stad: Dresden.

Nu eens niet de schuldvraag centraal van de duitser, maar van de amerikaan. Onnodig, dit gruwelijke bombardement, in de nacht van 13 op 14 februari 1945, op de oude cultuurstad, volstrekt niet verklaarbaar en daarom behorend tot de non-historie, zonder legitimatie. Geen veldslag, maar pure verwoesting. Wat is er in een mens dat zulke dingen plaatsvinden. Een verhaal tussen de puinhopen van steen. Er is veel gespeculeerd over de diepere lagen en de verborgen puzzels in dit werk, niet in de laatste plaats door de geheimzinnige openingszin:
'Een mens werkt, vrijt, slaapt, eet - en overal op aarde wordt inmiddels alchemie bedreven met de dertien letters van zijn naam. Norman Corinth ...'.
De meer gekunstelde uitleggingen deel ik niet.

Dresden was echter realiteit, te zwaar om te tillen en alleen vanuit de verbeelding te benaderen. 250.000 doden, zoals het boek zegt op een bevolking van 320.000. Dat dodental is na jaren van onderzoek flink naar beneden bijgesteld. De verwoesting was er echter niet minder om. Een vuurstorm. Nog steeds liggen er bommen onder de stad. De titel interpreteer ik zo: dit was het bruidsbed voor Hitler en zijn Eva in die krankzinnige bunker in Berlijn. Het liefdesverhaal tussen Corinth en Hella zie ik dan als secundair. Zie verder de laatste roman van Mulisch: Siegfried, een zwarte idylle (2001).

Harry Mulisch bewonderde Thomas Mann en probeerde als beginnende auteur onder zijn invloed weg te komen van het psychologisch realisme ten gunste van een mythisch symbolisme en Het Stenen Bruidsbed is een imposante poging om in die beweging ook een eigen stijl te ontwikkelen waarbij het tevens z’n eerste roman is over zijn hoofdthema, de Tweede Wereldoorlog (“Ik bén de Tweede Wereldoorlog”) die hij literair ermee wilde verwerken. Mulisch was de zoon van een vader die met de nazi’s had gecollaboreerd en van een Joodse moeder en het thema van Het Stenen Bruidsbed hangt samen met de schuldvraag die in de jaren ’50 het maatschappelijk debat domineerde: Mulisch vond de algemene opinie te ongenuanceerd omdat enerzijds mensen (zoals zijn vader) die voor de Duitsers hadden gewerkt ook goede dingen hadden gedaan zoals het redden van Joden uit de concentratiekampen en anderzijds ook de geallieerden (de ‘goeden’) oorlogsmisdaden hadden gepleegd zoals bij het bombardement op Dresden.

Het Stenen Bruidsbed behandelt dat thema op mythische wijze door het bombardement op Dresden gelijk te trekken met de Griekse vernietiging van Troje na de ontvoering van Helena door Paris: de (tamelijk korte) roman is opgebouwd als een Griekse tragedie in vijf bedrijven en drie zangen waarbij een Amerikaan die Dresden had gebombardeerd terugkeert in Dresden voor een congres en daar Hella (die natuurlijk voor Helena staat) verleidt c.q. quasi-verkracht en een andere deelnemer aan het congres (die als de rivaal de rol krijgt van Paris als ontvoerder van Helena) ten onrechte verdenkt een nazi-beul te zijn geweest. De roman schakelt opvallenderwijs zo ook oorlog en liefde gelijk als de twee mythische vormen van vernietiging en schepping: de bombardement van Dresden (de oorspronkelijke bruid) wordt op zijn beurt herhaald door de gewelddadige geslachtsdaad met Hella die aldus de nieuwe bruid is op Dresden als het verwoeste, stenen bruidsbed.

De betekenis van het einde is ambigu: enerzijds lijkt er een loutering op te treden door middel van besef van schuld en een (eerste stap van het) achter zich laten van de oorlog en het oorlogstrauma en anderzijds is er slechts een herhaling van vernietiging en vlucht in het mythische met z’n eeuwige cyclus van verwoesting (het eeuwige thema van elke Griekse tragedie). Die eeuwige vernietiging wordt in de roman ook wel “anti-historie” (p. 115) genoemd welk inzicht de hoofdpersoon ontdekt en dat ook het kernidee van het boek is waardoor onder meer de vernietiging van Troje, de brand van Rome en het bombardement van Troje identiek worden: naast de ‘geschiedenis’ die “geestelijk” is, dus intenties en gevolgen heeft en dus tijd en ontwikkeling representeert, is er de anti-geschiedenis die eeuwig en mythisch is en buiten de tijd bestaat als telkens terugkerende zinloze vernietiging in welk ‘niets’ de geschiedenis telkens verzinkt.

Wat het meest opvalt aan de roman – naast de behandeling van het bombardement van Dresden als oorlogsmisdaad waarmee Mulisch een maatschappelijk taboe doorbrak – is de al dan niet poëtische duisterheid waarmee de roman is geschreven (bv. “Met een vinger op haar lippen hing de nacht in de bomen; het huis was een slapende leeuw.” (p. 165) of “Maar haar gezicht verpulverde in de kuil, die hij was en waarin zij gevallen was met de geur van haar doodsuur, want nooit had zij hem gezien (…) en zijn partnersoldaten braken haar open en vonden hem zonder wond in zijn bloed” (p. 167-168): niet alleen lijkt Mulisch de archaïsch-poëtische duisterheid van de Griekse tragedieteksten te willen herhalen maar ook qua hun inhoudelijke mythische kern het levensraadsel – zoals in deze roman de grote vragen van de tijd en van schuld – te willen vergroten in plaats van op te lossen waarbij de roman zelfs wanneer het meer recht-toe-recht-aan handelingen beschrijft (de roman varieert in duisterheid naarmate het de mythische anti-historie verhaalt) het voor de lezer niet meteen duidelijk is wat er gebeurt: conform zijn inhoud benadrukt de roman de inherente chaos van de wereld die zich niet eenduidig laat ordenen tot een ‘geestelijke’, je zou kunnen zeggen: Hegeliaanse, geschiedenis (waar Hermans de zinloosheid en wreedheid van de wereld wil tonen door middel van een koude, wetenschappelijke taal die zich heeft ontdaan van waardeoordelen, wil Mulisch de radicale onbegrijpelijkheid van het bestaan tonen door juist een mythische taal te hanteren). Opnieuw in lijn met de inhoud van de roman waarin de vernietiging van Troje is gemoderniseerd tot de vernietiging van Dresden, gebruikt Mulisch daarvoor wel hedendaagse stijlmiddelen: de stijl is een combinatie van het Homerisch verhevene, het luidruchtig expressionisme en de chaotische, associatieve stijl van de Vijftigers die analoog aan de Cobra-beweging een anti-rationele, spontane en meer fysieke uitdrukking zochten.

Het resultaat voelt wat gekunsteld: waar Thomas Mann met een poëtische uitdrukking de situatie kan verhelderen door je er een levendig beeld van te geven, voert Mulisch door middel van zijn poëtische associaties je juist weg van elk helder beeld van de situatie om er een puzzel van te maken. Maar zoals uitgelegd is deze verduistering bewust en functioneel: de boodschap van de roman is dat de werkelijkheid duister is, zowel in vorm (de onbegrijpelijkheid ervan) als in inhoud (de eeuwige vernietiging) zoals de eeuwige mythe ons door elke (rationele) geschiedenis heen weer voorhoudt. Het maakt de roman tot een klein meesterwerk.