Tsjaikovskistraat 40: Een Autobiografische Vertelling uit Rusland - Pieter Waterdrinker (2017)

****

Volkskrant recensie

De immer brutale en dikwijls ontroerende Pieter Waterdrinker heeft na Poubelle wederom een dijk van een boek geschreven. Met frisse en voor de lezer omgekeerd evenredige tegenzin, want er is geld nodig, zet Waterdrinker zich aan een nieuw boek. Dit maal over zijn eigen geschiedenis, verweven met het revolutionaire Rusland van begin twintigste eeuw.

Het is een avontuurlijk, eerlijk en cynisch werk geworden. En het houdt het westen, waar de voorname lieden van de bevolking zogezegd het Rijk van de Rode Teugels vormen (door links te prediken maar rechts te leven), confronterend een spiegel voor. Spijtig dat dit zijn laatste boek zal zijn, maar het is hem gegund.

Genoten van dit boek. Was voor mij de eerste keer dat ik iets las van Waterdrinker, maar het was een warm welkom. Dit boek balanceert tussen autobiografie, geschiedschrijving en ik vermoed toch ook wel wat fictie. Het beschrijft zijn leven in Rusland vanaf de jaren '80 en daarmee de teloorgang van de Sovjet-Unie. Tegelijkertijd vlecht Waterdrinker er het verhaal van de Russische Revolutie tussendoor. Het boek is het best - vind ik - in zijn beschrijving van het alom corrupte maar ook aantrekkelijke land dat balanceert tussen Sovjet-Unie en Rusland.
Het einde van het boek vond ik minder: een poging het Westen een veeg uit de pan te geven vermengd met wat hallucinante scenes in nachtelijk St. Petersburg. Echter, het boek toch met een glimlach weg kunnen leggen.

Hoezo?

Dat schrijft hij in dit boek.

Klopt. Geloof jij het?

Och, het bloed kruipt soms waar het niet gaan kan. Ik geloof wel dat zijn intenties oprecht zijn. Maar ik zou het absoluut niet jammer vinden als hij erop terugkomt.

Dit is een heerlijk boek, van Pieter Waterdrinker. Hij schrijft het volgens de methode-Dostojewski: het voorschot is al ontvangen en de deadline is hard. Een roman op bestelling, broodliteratuur. Ondanks de frisse tegenzin die de verteller tentoonspreidt swingt het verhaal echter van begin tot eind. Niet in de laatste plaats natuurlijk door de bijzonder interessante geschiedenis van het 20e-eeuwse Rusland. Maar het is ook de vette, flamboyante stijl van Waterdrinker die de lezer inpakt. Plus zijn persoonlijke betrokkenheid en anekdotes.

Hierboven is al gememoreerd dat het slot wat vreemd aanvoelt. Daarvoor zijn twee redenen. Ten eerste (en voor mij het belangrijkste) komen de laatste pakweg 80 pagina's slordiger over qua stijl. De redacteur is bijvoorbeeld vergeten her en der wat punten te plaatsen. Dit maakt het allemaal minder prettig lezend. Daarnaast gooit Waterdrinker hier dan toch zijn engagement op tafel. Het aardige is dat hij zelf aangeeft dat hij daar helemaal niet van houdt in literatuur en dat hij eerder al een meelezende vriend opvoert die aandringt op het leggen van verbanden tussen de Russische situatie en de huidige vluchtelingenproblematiek. Door deze truc vind ik het eigenlijk wel passen. En het beeld van de rode teugels is gewoon heel treffend.

Erg fijn boek. Geen grote literatuur misschien maar wel een klein feestje om te lezen.

Ik doe eens mee met de hippe kinderen, een recensie volgt.

Nooit geweten dat de uitspraak 'de geschiedenis herhaalt zich nooit, maar rijmt altijd een keer' van Mark Twain komt en niet alleen uit een songtekst van Spinvis. Zo leer je nog eens wat. In ‘Tsjaikovskistraat 40: Autobiografische Vertelling over Rusland & Revolutie’ (2017) zet Pieter Waterdrinker zichzelf neer als een (beetje foute) geschiedenisleraar in een schelmenroman waarin heden en verleden van Rusland bij elkaar komen. Soms stijgt het werk boven zichzelf uit met die lange, meanderende zinnen waarmee Waterdrinker de kleurrijke locaties uit zijn roman tot leven brengt of - naar het einde toe - een opzwepende, vileine beschouwing eruit knalt over de EU-ideologie als het 'Rijk van de Rode Teugels'. Soms krijgt het autobiografische in de traditionele zin ietwat de overhand en beschrijft hij gebeurtenissen die misschien van invloed waren op zijn persoonlijke leven, maar niet direct iets toevoegen aan het grotere Ruslandverhaal dat hij vertelt. Er had iets gekapt en gesnoeid kunnen worden in zijn veelgebruik van bijvoeglijke naamwoorden en de grote hoeveelheid uitweidingen en herhalingen. Soms - en nu begeef ik me op glad ijs - schurkt hij tegen racistische beeldspraak aan met bijvoorbeeld een terloopse typering over Lenin's 'Aziatische moordenaarsogen'. Maar met deze roman wist Pieter Waterdrinker me toch vooral heerlijk weg laten dromen bij die archaïsche sfeerbeschrijvingen met een vleugje Reviaanse polder-ironie.

Komaan, je laat je teveel beïnvloeden door de scherpslijpers op Twitter en daarnaast maak je gewoon een logische fout. Je kan Aziatische ogen hebben, je kan moordenaarsogen hebben, en je kan ook Aziatische moordenaarsogen hebben (waarmee dus niet gezegd is dat Aziatische ogen moordenaarsogen zijn).

Er is niet zoiets als moordenaarsogen (alleen in metaforische zin) en daar hoeft zeker niet de uiterlijke kenmerken van een diverse groep mensen aan toegevoegd te worden.

Dat hoeft niet maar dat mag wel, zeker als dat literair mooier is (dan kruipt het zelfs al richting moeten). Nogmaals, de auteur zegt hiermee niets over Aziaten.

Ik lees de zin nog eens in haar geheel en ik blijf vinden dat Waterdrinker voor nare en beladen typeringen kiest. Is overigens z'n goed recht, maar doet voor mij afbreuk aan de roman. Overigens is de koppeling tussen Aziatische trekken en (zoals hij Lenin hier beschrijft) zijn schrille stem en neurotische motoriek om een andere reden nog beladen: de koppeling tussen kenmerken van psychiatrische stoornissen en het Aziatisch zijn. Een scheldwoord als 'mongooltje' komt niet uit de lucht vallen, zeg maar.

Maar ik laat het finale oordeel bij u, kritisch denkvolk: 'Hier (...) begon Lenin met zijn schrille stem, zijn neurotische motoriek en Aziatische moordenaarsogen aan de excercitie van de dood'.

Ik vind dat toch vrij onschuldige beeldspraak, in hetzelfde rijtje als Nederlandse gierigheid en Belgische domheid.

En toch zijn de twee voorbeelden die je noemt ordinaire clichés over groepen mensen. Ik vind het geen teken van sterk schrijverschap als een auteur zich herhaaldelijk beroept op dit soort (uiteindelijk weinig zeggende) bijvoeglijke naamwoorden. Waterdrinker lardeert weinig subtiel zijn proza met clichés. Iemand wees me er trouwens op dat moordenaarsogen een brakke vertaling lijkt van het Amerikaanse 'killer eyes'.

Nouja, daar valt dan over te twisten (die voorbeelden van mij zijn inderdaad clichés van de bovenste plank), over dat sterke schrijverschap. Maar ik vind het niet naar racisme rieken. Een schrijver wordt zo ook teveel beperkt in z'n uitdrukkingsmogelijkheden als dergelijk taalgebruik niet meer kan.

De voorbeelden van Pecore (met wiens laatste reactie ik het helemaal eens ben) gaan eigenlijk in tegen mijn eerdere stellingname. Als je het over Nederlandse gierigheid heb, dan koppel je een eigenschap aan een nationaliteit. Mijns inziens is dat bij 'Aziatische moordenaarsogen' niet het geval. Het gaat om een dubbel bijvoeglijk naamwoord bij het zelfstandig naamwoord ogen. Deze beschrijving geeft daarmee twee kenmerken van de ogen van Lenin tezamen. Het zouden ook Kaukasische moordenaarsogen kunnen zijn geweest, of Arabische moordenaarsogen. Bij moordenaarsogen als zodanig kan je je weinig voorstellen, het is inderdaad beeldspraak, maar het wordt verder ingekleurd met een fysiek kenmerk (zo stel je je een donkere iris en een kleine lidspleet voor bij dit beeld, bijvoorbeeld Kaukasische moordenaarsogen roept meer een staalblauwe blik op of iets dergelijks).
Vergelijk het met iets als een 'vochtige lentebries' (de bries is een lentebries, geen zomerbries of herstbries, en hij is vochtig, niet zwoel of kil of warm).

En verder is moordenaarsogen net zo min een brakke vertaling van killer eyes als boot een brakke vertaling is van boat. De germaanse talen lijken soms gewoon erg op elkaar.

Oké, oké...ik was het eigenlijk al een beetje met Pecore eens, maar tegen zo'n diepgravende analyse kan ik niet meer op. En de geciteerde passage doet tbh het boek als geheel geen recht, want ik heb het (ondanks een 'overdaad' aan bijvoeglijke naamwoorden) met zeer veel plezier gelezen.

Een ronduit indrukwekkend en bijzonder lovenswaardig boek. Ik kan niet anders beamen dat de avonturier Pieter Waterdrinker met de autobiografische roman Tsjaikovskistraat 40 zijn status als schrijver bewijst. Zijn heldere en beeldende stijl van zijn erudiete vertellingen is een genot om te lezen en na de wisselvallige verhalenbundel De Correspondent (2014) die ik hiervoor las, lijkt hij het beste uit zichzelf te hebben gehaald.

Een aantal van zijn verhalen kwamen al eerder voorbij - weliswaar meer uitgebreid - in De Correspondent, zoals de dood van zijn schoonmoeder, de verdachte zelfmoord van de Nederlandse orgelbouwer en de titel van deze roman Tsjaikovskistraat 40 , die als apart verhaal in de bundel is opgenomen en over de bijzondere woning gaat waar Waterdrinker en zijn vrouw Julia in St. Petersburg wonen.

Het enige smet is het sporadische geklaag over de publieke miskenning voor zijn schrijverschap en het maar uitblijven van het verkoopsucces van zijn boeken. Een meer positieve houding zou hem als mens en als schrijver sieren en sympathieker maken, want vertellen kan hij.

Overigens is in mijn exemplaar ‘& Revolutie’ in de ondertitel weggelaten en staat er enkel Een autobiografische vertelling uit Rusland. Het lijkt me dat dit op het allerlaatste moment is aangepast.

Wat is Rusland toch een boeiend land. De ene keer wil je er bij wijze van spreken zelf wonen en de andere keer wil je er niet dood gevonden worden (eveneens bij wijze van spreken haast ik me te zeggen). Bizarre figuren daar, bij vlagen is een mensenleven er helemaal niks waard. Zet je op het verkeerde moment een stapje naar links in plaats van naar rechts, dan kan je zomaar ergens in een afgelegen strafkamp verdwijnen. Corruptie tiert er welig, oude rijke mannen die ver van huis (en moeders de vrouw) in obscure hotelletjes verdwijnen met jonge, knappe vrouwen, geschonken Bijbels worden er met een leuke marge doorverkocht aan simpele zielen die eigenlijk niks te besteden hebben, een beschrijving van een bezoekje aan een verzorgingstehuis voor ouderen deed denken aan een beschrijving van een horrorhuis, etc. etc. Tussendoor beschrijft Waterdrinker perikelen uit een grijs verleden, waarin de man van de straat afrekende met de gevestigde orde. In de huidige tijd zit je dan toch te mijmeren of zoiets opnieuw zou kunnen plaats vinden. Afijn, resumerend was dit toch wel een memorabele leeservaring.

De Russische ziel | BNR Nieuwsradio
Een uitzending uit juni 2018 alweer, maar nog steeds verdomd interessant.

Behoorlijke tegenvaller. Waterdrinker moest dus een boek schrijven over de revolutie 100 jaar eerder, maar uiteindelijk werd dit een boek over zijn leven met flarden van die revolutie tussendoor. Maar beide delen vloeien nergens samen, anders dan simplistisch dat hij bij gebouw A langskomt waar 100 jaar eerder persoon B woonde. Tja. Een film als Adaptation doet dat duizend keer beter.
Ergens had ik nog gehoopt iets over de Russische ziel of volksaard mee te krijgen, maar verder dan wat overbekende oppervlakkigheden komt Waterdrinker niet. Ook het taalgebruik is nogal hoogdravende mooischrijverij en irriteert vooral.

Nu wel, er zitten wel enkele aardige momenten nog in en enkele vermakelijke anekdotes en op momenten is dit werk nog wel leerzaam. Maar duidelijk te weinig voor een voldoende. 2,0*.

Ik ben het boek nu aan het lezen, en het is mij een raadsel waarom een schrijver ervoor kiest om een zin te construeren die 8 bladzijden beslaat. De Volkskrant noemt het weergaloos, en het zal ook vast heel knap zijn, maar het komt voor mij de leesbaarheid niet ten goede.