A Grain of Wheat - Ngugi Wa Thiong'O (1967)

Best lastig te volgen met verhaallijnen rond verschillende personages die zowel in het heden als in het verleden spelen. Daarbij wordt er logischerwijs voorkennis verondersteld van het Kenia van de jaren 50 en 60, dus het kan geen kwaad die basis vooraf even te leggen. Er gebeurt een beetje wat je van tevoren zou kunnen verwachten, met verschillende perspectieven op de omwenteling naar onafhankelijkheid, bevolkt door overwegend moreel ambigue karakters. Het einde wat mij betreft iets te voorspelbaar en moralistisch, al valt dat zo kort na de onafhankelijkheid wel te begrijpen. Ik vermoed dat ik bij herlezing zou ontdekken dat de roman knapper in elkaar steekt dan dat ik er nu uithaal.

Aan de lange lijst van 'grote schrijvers die de Nobelprijs nooit wonnen' kon in 2025 de naam van Ngugi wa Thiong'o worden toegevoegd. Jarenlang stond hij bovenaan de lijstjes met kandidaten. Maar toen in 2021 eindelijk weer een Afrikaanse schrijver won, was Abdulrazak Gurnah de gelukkige en dus niet Thiong'o. Van Thiong'o is in het Nederlandse niet veel vertaald, maar na zijn dood 2025 kwam Uitgeverij de Geus met een nieuwe vertaling van zijn meesterwerk 'Een korrel graan'.

De roman speelt in het fictieve dorpje Thabai (Kikuyu voor brandnetel) tijdens de Mau Mau-opstand in de jaren 50. We volgen vier opstandelingen, de drie vrienden Karanja, Gikonyo en Kihika en de stille Mugo, die ieder een bijdrage leveren aan de vrijheidsstrijd, maar door de zware repressie van de Britten voor moeilijke keuzes komen te staan: opgeven en vrienden verraderen of doorstrijden?

Kihika, gemodelleerd naar opstandsleider Dedan Kimathi, kiest duidelijk voor de strijd, maar moet dit met de dood bekopen. Een centrale vraag in de roman is wie hem verraden heeft. Is het Karanja, die overliep naar de Britten en onderdeel werd van de repressie of is er toch een andere dader? Gikonyo en Mugo worden uiteindelijk opgepakt en moeten flinke ontberingen doorstaan in een reeks strafkampen. In deze kampen blijkt dat keuzes tussen verraad en lijden soms in een split-second worden gemaakt. De individuele verhalen laten zien dat het oordelen over de beslissing en het straffen van daders moeilijk is in een de complexe omstandigheden van armoede, repressie en enorme druk.

Thingo'o schreef met 'Een korrel graan' een gelaagde roman, die wat moeizaam op gang komt. Veel namen en situaties door elkaar maken het moeilijk om in het verhaal te komen. Maar als Gikonyo eenmaal zijn verhaal vertelt, komt het boek lekker op gang. Vanaf dat moment worden hoofdpersonen steeds beter invoelbaar en blijf je doorlezen. Uiteindelijk komt alles samen in de grote onafhankelijkheidsviering (Uhuru).

Maar de mooiste scene van het boek is misschien wel de slotscene van Gikonyo en Mumbi. Zij laten zien dat heling en verzoening niet mogelijk is door straf of oordelen, maar vooral door gesprek en luisteren. Daarmee staat hun relatie symbool voor het grotere verhaal van Kenia.