Vallen Is als Vliegen - Manon Uphoff (2019)

Erg indrukwekkend boek, niet alleen qua inhoud (de verteller, wiens leven in grote lijnen overeenkomt met dat van Uphoff zelf, probeert te onderzoeken hoe misbruik uit haar verleden doorwerkt in het hier en nu), maar ook in de wijze waarop het verhaal verteld wordt. In mooie zinnen, vol met metaforen en referenties aan kunst, literatuur, film en series, cirkelt Uphoff steeds om het gebeurde heen en belicht het misbruik en haar relatie tot haar zussen steeds vanuit andere oogpunten. Het betreft hier geen chronologisch verhaal, maar veel eerder een fragmentarische, intuïtieve zoektocht naar de identiteit van de verteller zelf. Het is heel knap hoe Uphoff zwart-wit-denken vermijdt en juist de grijze gebieden van de situatie, van de verschillende personages en hun handelen blootlegt. Daarmee worden de personages niet alleen als slechts dader of slachtoffer, maar bovenal als mens neergezet. Het boek kan dan ook niet als slechts een afrekening met het verleden gezien worden, maar Uphoff creëert daarnaast ruimte voor een herwaardering van het hier en nu.

Omdat zo veel mensen het goed vinden, ben ik een keer of drie in dit boek begonnen: onbevangen, met extra aandacht en juist wat vluchtiger, waarbij ik ook aan het tweede hoofdstuk begonnen ben. Maar het lukte niet.

Heb ik ook last van dat veel niet lukt. Het is even zoeken wat wel "werkt" in deze nieuwe werkelijkheid.
Vliegen of ... vallen.

oh dit was al een hele tijd geleden! was alleen vergeten om het hier te plaatsen

Als luisterboek sowieso niet aan te raden. Ik kwam niet in het verhaal, als je al van een verhaal kunt spreken. Erg abstract, metaforisch, allerlei zijpaden. Misschien nog eens proberen als boek.

Wie houdt van een sterk verhaal gaat in dit boek geen bevrediging vinden. Ik vind het wel indrukwekkend geschreven. Poëtisch, niet-lineair, sterke karakterbeschrijvingen. De sterke pijler in dit boek is de sfeerschepping. Dat is ook wat bijblijft na het lezen. Het gaat ook niet enkel over slachtofferschap (dat vind ik te eenzijdig), het gaat over omgaan met en vooruitkijken. De roman is een beschouwing in de vorm van een gedachtestroom die niet altijd coherent overkomt voor de buitenstaander. Dat maakt het net heel persoonlijk en intiem om dit boek te schrijven/lezen.

Tweede autobiografische werk in korte tijd over misbruik door een (stief)vader, na Triste Tigre - Neige Sinno (2023) - BoekMeter.nl vorige maand - dat Franse boek is net wat sterker.

Wat goed is aan dit werk is dat je langzaamaan bij het moment van misbruik komt. Volgens mij is het niet per se een geheim dat het boek daarover gaat (al spoiler ik het wel) en tot halverwege heb je als onbevangen lezer ook geen idee waar dit boek precies heengaat. Wat ook goed is hoe ze langzaamaan de ui afpelt. Als lezer ga je mee in de gedachten van de schrijver die begint te pellen en te pellen om de confrontatie helemaal binnenin uiteindelijk aan te gaan. Op dat vlak werkt het boek heel goed.

En net als het Franse boek over dit onderwerp zoekt Uphoff ook in de literatuur maar in haar werk vind ik dit net wat minder overtuigend. Het voelt wat te gezocht, te veel is de schrijver bezig en minder de mens en het blijft een beetje bij benoemen zonder er echt iets mee te doen. Het laatste hoofdstuk is ook zo'n voorbeeld dat wisselend werkt. Enerzijds mooi om te tonen hoe een en ander doorwerkt (en ook een band schept tussen de zussen) maar de vorm met zo'n hekensabbat werkte weer minder. Te gezocht. 3,5*.

Een bijzonder boek, zoveel is zeker. Hoe schrijf je een verleden van je af dat zo gruwelijk en pijnlijk is geweest? Maar ook: wat doe je met de momenten van warmte die je van je vader – de dader in dit verhaal – ontving? Hoe kijk je naar je moeder, en naar haar rol in de feiten? Hoe hebben de nachtelijke bezoeken van je vader ook de verbinding met je broers en zussen gedefinieerd? En wat voor houding ten aanzien van seksualiteit heb je later zelf ontwikkeld, in de nasleep van dergelijke gebeurtenissen?

Waar een klassieke autobiografische roman expliciet antwoorden zou proberen zoeken op dergelijke vragen, laveert Manon Uphoff er als het ware rond. En wel omdat de werkelijkheid zich niet simpelweg als “ja” of “nee” of “zus” of “zo” laat kennen. Daarenboven moet Uphoff ook voor zichzelf terug toegang zien te verschaffen tot wat er eigenlijk gebeurd is. De lezer voelt hoe penibel het is om terug te keren, om te reconstrueren, om te proberen objectief neerschrijven hoe de vork nu eigenlijk aan de steel zat. Daarvoor introduceert Uphoff enerzijds een zakelijke afstand en anderzijds keert ze terug naar de realiteit van haar kinderjaren, met versjes, referaten naar de populaire cultuur van haar jeugd, en een soms wel erg ongefilterde taal (een heksensabbat, of all things!) die tegenover de abstractie staat waarmee de auteur de reconstructie (of eerder: dissectie) van haar verleden aanvat.

Is ‘Vallen is als vliegen’ een boek uit één stuk? Nee dus. Het is tegelijk vallen als vliegen. Het is genieten van de vondsten in de taal, de creativiteit waarmee ze trauma tot werkbaar verhalend artefact omvormt, de luciditeit waarmee ze als het ware door haar eigen verleden heen kijkt en de ziel van wijlen haar vader tracht scherp te krijgen. En tegelijk is het wansmakelijk, horribel, ijzingwekkend om lezen, en wel omdat Uphoff het finaal erg naakt op papier zet, zo ongecensureerd dat het de lezer ongemakkelijk heen en weer doet schuifelen. Dat kan uiteraard niet anders, bij een thematiek als deze.

Toch is – althans voor mij – de vraag: mag/moet er in de kunst alstublieft loutering bestaan? Had iets, anders dan de artisticiteit en Uphoffs metier, deze afgrijselijke feitelijkheid kunnen optillen, opdat de lezer er niet mee aan ten prooi valt? Ik heb het me – ook bij cinema, beeldende kunst, muziek en dus ook literatuur – al vaker afgevraagd: is de kunstenaar niet per definitie catharsis verschuldigd aan het publiek, kortom mag er uit het wrede ook zoiets als tederheid of mededogen voortkomen...en wel omdat de wereld zelf al zo onfraai is? Ik vond genade bij ‘Hart der duisternis’ en bij ‘Is dit een mens?’, maar niet of nauwelijks bij ‘Vallen is als vliegen’. Daarom: een straf boek, maar ik zou het niemand aanbevelen.

3*