Max, Mischa & Tetoffensiven - Johan Harstad (2015)

Stilstand bestaat niet. Er bestaan alleen te veel woorden. Op de laatste van de 1230 pagina’s lijkt Harstad nog even iets aan de lezer mee te willen geven. Alsof hij zich nog voor de lezer wil verantwoorden vanwege de enorme lengte van het boek. Maar eigenlijk is een uitleg, een verontschuldig volledig overbodig. Want vanaf het begin heeft Harstad de lezer meteen te pakken om hem in al die tussenliggende pagina’s geen moment weer kwijt te raken. Harstad heeft een buitengewoon meeslepende roman geschreven. Een boek dat op geen enkel moment verveeld. Wat is zijn geheim?

Het boek gaat over Max, de hoofdpersoon van het boek. Een dolende Noorse ziel die tegen zijn zin terechtgekomen is in de Verenigde Staten. Harstad beschrijft wat het vertrek uit het geboorteland met de jonge puber doet en volgt hem terwijl hij probeert zijn weg te vinden in het nieuwe land. Max leert in Mordecai, een leeftijdsgenoot met een gedeelde passie voor Apocalypse Now!, een zielsverwant kennen. Max ontmoet, via Mordecai, zijn grote liefde Mischa. En in New York ontmoet hij zijn oom, de broer van zijn vader, met wie de familie geen contact meer heeft. Owen is behalve jazzpianist ook Vietnamveteraan.

Tot zover het verhaal. De werkelijke klassen heeft alles te maken met de wervelende schrijfstijl van Harstad. Alles is, zoals Harstad ook op de laatste pagina zegt: in beweging. Daar gaat het om. Als het niet de paginalange zinnen zijn die zichzelf meanderend door het verhaal heen bewegen, dan is het wel de beschrijving van de rijke gedachtewereld van Max. Zijn overpeinzingen over de grote thema’s in het boek (Vietnam, thuis voelen versus ontheemd zijn, liefde en kunst) zijn hypnotiserend. Verslavend. Ook het karakter van Owen wordt tot op het bot uitgewerkt. Je wordt als lezer onder de huid van de mannen getrokken, je voelt met ze mee en ondanks de grootsheid van het boek, is het Harstad gelukt om nergens sentimenteel te worden. Ja, misschien is dat wel zijn grootste kracht. Hij verliest nergens de controle. Altijd weet hij het klein te houden. Bescheiden. Harstad heeft op fenomenale wijze een balans gevonden tussen een grote liefde voor het leven (de kunst, de liefde) en de melancholie (de dood, de oorlog).
Ook de anderen, Mordecai en Mischa (en in mindere mate Max’ vader en moeder) zijn fascinerende karakters. Ze komen niet zelf aan het woord. We zien ze door de ogen van Max en blijven daarmee af en toe een mysterie. Mede daardoor zijn het mensen waar je van gaat houden, karakter die je graag zou willen ontmoeten.

En dan is er nog de tijdsgeest die prachtig wordt omschreven. Van de oorlog in Vietnam, tot de aanslagen op het WTC. De kredietcrisis van 2008 en orkaan Sandy die over New York raast. De muziek van Hüskur Dü uit begin jaren ’80. Het is als het bed waar de hoofdpersonen op rusten. Je bent erbij als lezer en voelt wat de tijd met de hoofdpersonen doet.

Ergens halverwege het boek twijfelde ik. Is dit boek niet te dik? Verliest het door zijn grootte niet de mogelijkheid om groots te worden. Die twijfel was onterecht. Er zijn schrijvers die met weinig woorden heel veel kunnen zeggen. Harstad is een schrijver die met heel veel woorden ook heel veel zegt. Het is niet dezelfde manier van schrijven. Het is niet beter of slechter. Wat Harstad wel weet te bereiken, zoals ook op de laatste bladzijden wordt beschreven, heeft met tijd te maken. Er gebeurt iets met je als lezer als je wekenlang wordt ondergedompeld in de gedachten van een ander. Je bént af en toe de ander, draagt die ander overal mee naar toe. Hij wordt een deel van je. En als je dan als lezer aan het einde van het boek moet toegeven dat je die ander gaat missen, dan heeft de schrijver heel veel bereikt.

Met alle lof voor deze 'Great American Novel' (in het Noors) ga ik niet helemaal mee. Het is een prima boek dat niet verveelt. Door de lengte voelt het als een soort project om hier doorheen te gaan, maar niet op een negatieve manier, ik vond het wel weer eens fijn zo'n dikkerd waar je een paar weken voor moet uittrekken.

Max, Mischa & het Tet-offensief (ik dacht eerst 'tetten-offensief' en had er dus wat andere associaties bij) wordt in mijn ogen echter nergens bijzonder. Dat heeft met een aantal dingen te maken. Allereerst heeft Harstad erg veel woorden nodig. Het is niet dat er scenes of plotlijnen teveel in zitten, maar alles wordt zo inefficiënt opgeschreven. Nu kan dat soms een stijlkeuze zijn, dat idee had ik echter niet, ik vond het proza van de Noor nogal vlak en dat is direct mijn tweede kritiekpunt. Kraak nog smaak in de stijl. En het derde is dat ik de personages en hun onderlinge verhoudingen niet echt kon doorvoelen. Harstad laat heel uitgesproken typeringen of karaktertrekken achterwege en dat is op zich denk ik prima, omdat de karakters zo levensecht overkomen en geen typische romanpersonages zijn. Maar daardoor blijven ze wel een beetje zouteloos. Ook de relatie tussen Max en Mischa komt niet echt tot leven. (Opvallend: de telefoongesprekken die ze voeren over het weer, op het moment dat het niet echt goed gaat, dat vond ik zowat de sterkste scene over hun relatie. Misschien na het feestje waar alles begint, dat was ook wel fijn.)

Wat ik goed vond was het tijdsbeeld, of eigenlijk tijdsbeelden. De jaren '60 en begin '70 (Noorwegen, VS, Vietnam) via de ogen van oom Owen, dan de late jaren '80 en begin jaren '90 via Max en Mordecai (Noorwegen, VS) (net één generatie voor mij als je op de muziekkeuzes afgaat, terwijl de schrijver maar vijf jaar ouder is dan ik) en dan nog het meer recente verleden in New York met 9/11 en orkaan Sandy. Het is een fijn kader, hoewel ik de Vietnam-lijn niet zo overtuigend vind.

Ik heb zeker geen spijt van het lezen van Max, Mischa en het Tet-offensief, hoewel ik het zelf niet direct zou aanraden. In een aantal opzichten deed het boek me wat denken aan Michael Chabons The Amazing Adventures of Kavalier & Clay, die ik persoonlijk beter vind (maar het zou me niet verbazen als de liefhebbers van Harstad juist Chabon minder interessant vinden).

Oke, deze turf is uit dus ik ga eens op zoek naar iets nieuws.

Vooral leesplezier. Dit ding is 1200 pagina's dik, maar verveeld heb ik me geen moment. Prachtig hoe de jeugd en vriendschappen worden beschreven, maar ook de sfeer in zo'n Amerikaanse voorstad, hoe kunstwerken worden beschreven vol passie en hoe een compleet beeld wordt geschetst. The Great American Novel, door een buitenlander. En allicht ook passend, want als één land nu een immigrantenland is, dan is het de V.S. wel. Dit was weer eens een heerlijk boek om me in onder te dompelen.

Ik vraag me wel af in hoeverre mensen alle verwijzingen snappen. Zo wordt er veel verwezen naar Apocalypse Now, lang niet altijd expliciet. Maar ergens halverwege is er, haast tussen neus en lippen door, een gesprek met een muzikant Kim die met een zeker Thurston iets gaat bespreken. Hoevelen zullen weten wie hier bedoeld worden? Voor een lezer die ze niet kent zal dit gewoon een personage zijn in een boek, allicht fictief mede ingegeven door de vele fictieve kunstwerken in dit boek die beschreven worden alsof ze bestaan, maar voor mij gaf dit nog wel een extra meerwaarde. Dat het boek echt geplaatst is in de echte wereld.

Nu is het wel zo dat pakweg het tot pagina 500 geweldig was, daarna nog zo'n 300 pagina's echt goed en vervolgens nog 400 beduidend minder. Meer dramatiek erbij, alsof de literator ineens naar boven kwam en nog allerlei thema's en belangrijke zaken erin wilde hebben. Dat vond ik veruit het zwakste stuk. Juist op de vertellende momenten van het alledaagse en gewone mensen is Harstad op zijn best. 4,0*.

Lastig te beoordelen. Enerzijds is het een boek om heerlijk een poosje in te verdwijnen, anderzijds wordt het nergens echt bijzonder qua plot, stijl of personages.

Is Johan Harstads houding ten aanzien van kunst onverdroten romantisch? Verheerlijkt hij theaterproducties die, ondanks hun maandenlange voorbereiding, na twee weken al worden afgevoerd? Oh, heroïek van de onbegrepen artiest...! Prijst hij onwereldse beeldende kunst de hemel in, kortom neemt hij hedendaagse artisticiteit veel te serieus op? En dweept hij niet wat al te graag met muzikale en cinematografische iconen – van jazz over The Doors tot ‘Apocalypse Now’...is dat gegrabbel in de ton met collectieve klassiekers niet al te gemakkelijk en doorzichtig?

Nou, nee. Harstad lijkt het huidige kunstmilieu immers aardig op de korrel te nemen. Zijn mijmeringen over Mischa’s creaties – lees: uittreksels uit hopeloos hoogdravende catalogi – zijn om duimen en vingers vanaf te likken, zo abstract-bewierokend van wat eigenlijk semi-banale ideeën zijn. Ook protagonist en verteller Max Hansen ziet het hele wereldje overigens met lede ogen aan. Nee, Harstad schreef geen lofzang, maar een soort persiflage van binnenuit – tegelijk een liefdesverklaring én een pastiche op een milieu dat zichzelf maar al te graag heel erg ernstig neemt.

Buitengewoon intrigerend dus, wat Harstad met ‘Max, Mischa & Het Tet-Offensief’ neerzet. Er is alleszins iets bijzonders met zijn personages aan de hand, allicht samen te vatten als: ze zijn ongemeen sympathiek. De hoofdstukken gewijd aan en verteld vanuit Max Hansen zijn onderkoeld geschreven, vol zwarte humor en met talloze geestige accenten – hoe een gedroomd observator en een geboren verteller elkaar kunnen ontmoeten, gewoonweg weergaloos...! Het perspectief van Owen is naakter, soberder, meer rechtoe rechtaan verhalend, waarbij Harstad een majeur trauma uit de 20e helft van de 20ste eeuw zijn roman binnenloodst: Vietnam. Via Max’ fascinatie voor ‘Apocalyps Now’ verknoopt hij dit element met de loop van het hele boek, wat op zich knap gedaan is.

Tegelijk heeft een lijvig boek als dit een meer omvattende dimensie nodig dan louter het psychologisch-narratieve, en dat gegeven werkt Harstad uit via het karakter Owen – wiens levensverhaal zeer intrigerend vanuit het middelpunt wordt verteld, eerst achterwaarts en dan voorwaarts. Alleen al die structuur laat zien dat het een personage op de dool is, iemand die wegloopt voor wat zijn leven eigenlijk zou moeten zijn, een personage dat er maar niet in slaagt om ‘juiste’ keuzes te maken, althans keuzes die hem datgene opleveren waar hij eigenlijk naar verlangt…al valt dat o zo moeilijk onder woorden te brengen. En is dat dan weer niet metaforisch voor ons aller levens, of anders gezegd: onze poging te leven?

Owen, Max, Mischa, Mordecai, Max’ beide ouders…eigenlijk zijn ze allemaal “in beweging” (om het slot van de roman te parafraseren), of nauwkeuriger: ze zoeken beweging maar stranden, lopen schipbreuk, en vinden geen taal voor de wijze waarop ze vast zijn komen te zitten in hun eigen bestaan. Middenin wat een pauze in hun relatie lijkt, expliciteert Mischa dat ze een eigen plek nodig heeft, een mentale/fysieke ruimte die enkel haar toebehoort…maar is dat werkelijk wat ze nodig heeft? Door terug te keren naar portretten van Shelley Duvall, zoekt ook zij weer aansluiting bij Max’ wereld, na hun vermeende breuk…alweer een poëtisch element waarmee Harstad de emotionele en intellectueel-architecturale cohesie van het boek wederom versterkt.

Maar dus, terug naar de personages: stuk voor stuk ontheemd, woonachtig op een plek die niet hun geboortegrond is, als symbool voor het nomadendom van de existentie: veroordeeld tot pogingen er voor elkaar te zijn en elkaar te naderen, maar daardoor ook beslissingen te nemen die een ander uitsluiten. Prachtig is dat Harstad de vriendschap tussen Max en Mordecai tot wasdom laat komen vanuit hun zoeken naar identiteit en authenticiteit, met klassiekers uit de toneel- en filmcanon als spiegel. Dat Max later gehoor heeft aan Mordecai’s hulpkreet, ook al gaat dit ten koste van Mischa, is even hartverscheurend als intens. Net zoals de kunsten lijkt Harstad ook de thema’s liefde en vriendschap in absolute termen te benaderen, hoewel hij voor Max en Mischa misschien ook weer een weg naar de toekomst plaveit, en net die voorzichtigheid en onzekerheid raakt aan wat de verbinding tussen twee mensen in realiteit zo eindeloos betoverend maakt. Te romantisch? Nee dus. Dichterlijk-uitvoerig geschreven, maar wel waarachtig, in essentie.

Kortom (want over een zonder meer prachtig en verslavend boek als dit kan een mens uren doorgaan, doch daar heeft niemand boodschap aan), dus kort en goed: Harstad laat onbenoemd wat niet te duiden valt, maar zijn onderzoek naar wat mensen tot mens maakt, hoe mensen zich tot elkaar verhouden en zich proberen verbinden…het lijkt allemaal weggelopen uit een virtuoos gecomponeerde (apocalyptische finale incluis!) roman met simpelweg onvergetelijke karakters, die allemaal hun fouten hebben, die mislukken, en net in die mislukking hun grootsheid laten zien.

Moeder, waarom lezen wij? Hier om!

4,25*