Život Je Jinde - Milan Kundera (1973)

Van Kundera heb ik nog geen boek gelezen dat mij teleurstelt. Ik geniet van zijn lichte toon. Ik geniet van zijn sprankelende ideeenwereld. Ik geniet van de altijd aanwezige achtergrond van revolutie en totalitair socialisme. Dat alles is ook volop aanwezig in Het leven is elders. Toch spreekt de roman mij net wat minder aan dan ander werk dat ik van Kundera las. Misschien komt dat wel door het onsympathieke personage van Jaromil, of door de hele dichterlijke wereld waar ik weinig mee heb. Hoewel er veel interessants over wordt gezegd.
Eén deel springt er voor mij uit. Dat is het voorlaatste, getiteld 'De veertigjarige'. De verteller verplaatst allereerst het perspectief en benoemt dat ook. Vervolgens worden er dingen onthuld waardoor de lezer een volledig andere blik krijgt op het geheel. Daarbij is de inhoud van dit korte deel, deze 'pauze' in het verhaal, van een ontroerende schoonheid. Er wordt een lamp van goedheid aangestoken, zoals Kundera zelf laat optekenen. Prachtig.
Als het hele boek mij zo geraakt had was ik zeker hoger uitgekomen met mijn waardering. Nu houd ik het op een dikke 3,5*.

Het leven is elders vormt een herkenbare schakel in Kundera's werk. Korte hoofdstukken, het in enkele rake zinnen beschrijven van een compleet personage met diens psychische trekken en waanzinnig diepe, maar helder verwoorde filosofische beschouwingen. Thematiek? Opnieuw het communisme in Tsjechoslowakije, maar Kundera hanteert dit altijd als context om te schrijven over de identiteit van de moderne mens. Het leven is elders is dus in lijn te zien met veel van zijn overige werk, maar doet toch iets gekunstelder aan dan bijvoorbeeld De ondraaglijke lichtheid van het bestaan. De psychologische analyses die over de personages worden uitgestrooid zijn net iets te gezocht af en toe, en ik denk ook dat Kundera in dit werk iets teveel pagina's nodig heeft om zijn punt uit de doeken te doen.

Inhoudelijk is het echter weer razend interessant, voornamelijk de passages over het sociaal realisme versus moderne kunst, en ook de lyriek die onder het communisme eigenlijk enkel fungeert om de bestaande orde te erkennen en daarmee te rechtvaardigen. En wat is revolutie? De naar eeuwigheidswaarde lonkende leuzen van de communistische machtsovername van 1948 worden vergeleken met de spreuken die in 1968 aan de muren van de Sorbonne werken gekalkt. Droom is werkelijkheid, maar misschien is de werkelijkheid wel eerder een droom. Tussen neus en lippen door krijgen we een razende hekel aan 'de moeder van de dichter', en gaan we vrolijk verder in de ultieme en haarfijne afwijzing van de manier waarop het communisme en zijn bijkomende emotionele ideologie (ik weet even niet hoe ik het anders moet noemen) de grootste principes van het leven onder druk zetten en feitelijk uitsluiten. Liefde is voor de dichter iets zo groots, dat het aangeven van zijn lelijke vriendin om haar broers verwerping van het systeem een vanzelfsprekendheid is, sterker nog een tragische plicht. Het communisme krijgt met dit werk, om maar eens een uitdrukking te misbruiken, een menselijk gelaat. We zien de dichter zijn ideeën ontplooiien, maar meer uit geldingsdrang dan met gefundeerde overtuiging. En de ernst in de scene waar drie mannen de 'afvalligheid' van de broer van de 'rooie' bespreken is goed voorstelbaar.

Het leven is elders kent dus prachtige passages, maar ook erg gekunstelde scenes. Zeker inhoudelijk is het echter interessant genoeg om te lezen, te meer omdat het, om met het nawoord te spreken, een basis vormt voor Kundera's verdere werk.

Dit was een van Kundera's romans die me het minste aansprak, en ik heb hem voor het laatst bewaard. Na de eerste keer lezen blijf ik bij het idee dat Het leven is elders bij de minst interessante romans van Kundera hoort, maar het boek bevat evengoed memorable passages en het einde (grofweg de laatste twee hoofdstukken) is erg mooi.

Wederom excelleert Kundera als hij het over liefde en haar kronkelwegen heeft. Jaromil die zijn vriendin binnen twee pagina's van een gewoon meisje naar een halve hoer naar 'a saint of love' laat ontwikkelen, een moeder die niet weet hoe ze haar liefde moet uiten en daardoor slechts afstand creëert, Jaromil die een avontuurtje laat schieten omdat hij zich schaamt voor zijn ondergoed; de scènes zijn tragisch, komisch, absurd en begrijpelijk, in zekere zin zelfs herkenbaar.

Ook een van Kundera's andere geliefde onderwerpen, de invloed van politieke schommelingen op het dagelijks leven, is volop aanwezig. Dat uit zich vooral in de poëzie die Jaromil beschrijft en bediscussieert met zijn collega's. Poëzie moet het systeem ondersteunen, en dat wordt niet door iedereen even enthousiast ontvangen ("What should he offer these pretty young women? A hammer with ferns? And when he is invited to visit should he put a sickle in a flower vase? Not at all; he offers them roses; love poetry is like the roses we offer to women.").

Overigens kwam ik in mijn vertaling nog een woord tegen dat me wel beviel: defenestration. Op de eerste pagina van het laatste hoofdstuk: "[...] Konstantin Biebl [...] threw himself from a sixth floor onto the pavement of the same city (the city of defenestrations), perishing on the element earth [...]". Hoe wordt dit in het Nederlands vertaald?

In het Nederlands spreekt men ook van "defenestratie", RealTom: letterlijk het uit-het-venster-gooien, een begrip uit de oude Praagse geschiedenis. (Maar ondertussen begrijp ik eigenlijk niet zo goed wat je ertoe aanzet om dit werk in het Engels te lezen...)
Zoals reeds onderstreept door Arnie, vormt Het leven is elders op verschillende punten de voorbode van Kundera's latere werk (bv. Onsterfelijkheid!), en is het volgens mij ook voor een stuk autobiografisch te begrijpen. Jaromil gaat mij eigenlijk naar het hart...

Zo had ik het zelf ook al 'vertaald', het woord venster is nog wel te herkennen, maar kon het niet in een woordenboek vinden en kende het woord voorheen dus niet. Ik lees buitenlandse boeken wel vaker in het Engels als ik ze in die taal eerder of goedkoper tegenkom dan in het Nederlands.

Hoe zie je Het leven is elders als een voorbode van Kundera's latere werk? Ik zie geen groot verschil in aanpak ten opzichte van zijn andere boeken. En waar zie je het autobiografische? In de worsteling van de uitdrukking van het persoonlijke in poëzie/literatuur tegenover wat 'het systeem' van auteurs verwacht? Of in specifiekere details? Ik weet niets meer van Kundera dan wat de flappen van zijn boeken over hem vermelden.

De perspectiefspeling bijvoorbeeld, waarover eRCee het al had, en ook het thema van de futiliteit/banaliteit van de dood versus de idee van onsterfelijkheid, zijn dingen die later terugkomen, met name in De Onsterfelijkheid, tot zelfs in Het feest der onbeduidendheid !
En het autobiografische heb je zelf goed verwoord, RealTom. Daarbij kan ik me er ook moeilijk van weerhouden een link te leggen met de kwestie van Kundera's vermeende aangifte van de anticommunistische activist, Miroslav Dvořáček in 1950. Het gaat mij natuurlijk niet om een feitelijk bewijs, maar om de politieke sfeer...

Dat zijn wel bekende elementen uit Kundera's oeuvre, maar ik vraag me af of die niet ook al in zijn proza van voor Het leven is elders te vinden zijn. In De grap worden de hoofdstukken ook in vanuit verschillende personages verteld en werpt dat ook onthullende perspectieven op de gebeurtenissen. Al is het schokeffect bij die aanpak natuurlijk kleiner dan bij een zo plotse wisseling van perspectief als in Het leven is elders. Futiliteit van de dood is denk ik altijd wel belangrijk geweest bij Kundera, onsterfelijkheid komt er dan misschien rond Jacques en zijn meester en Het leven is elders bij.

Dat wist ik niet van Miroslav Dvořáček. Zou natuurlijk best kunnen dat die beschuldiging - want ik kan me voorstellen dat Kundera zo'n 'vermeende aangifte' als een beschuldiging zou ervaren - een inspiratie is geweest voor wat Jaromil doet in deze roman.

Ik spreek van "politieke sfeer", RealTom, omdat niet de beschuldiging van 1950 dateert, maar wel de vermeende aangifte zelf. De beschuldiging is er pas gekomen vele jaren na de publicatie van Het leven is elders...
Wat je zegt over het proza van daarvóór, klopt natuurlijk wel, maar eigenlijk had Kundera nog maar één echte roman geschreven, en bovendien vind ik dat in Het leven is elders alles toch sterker en meer uitdrukkelijk samenkomt.

Dat maakt het des te fascinerender.

In mijn Nederlandse vertaling wordt het woord 'venstermoord' hiervoor gebruikt. Mocht je dat nog interesseren. Ik vind dat wel een mooi woord. Alleen twijfel ik een beetje of het woord wel gangbaar is.

Toen ik in Praag was, kwam ik voor dit fenomeen de vertaling 'defenestratie' tegen. (In Praag is heel wat af gefenestreerd!)
Overigens bevalt 'venstermoord' mij beter. (Als woord dan.)

Klopt. Ik dacht dat de hervormer Jan Hus zo ook aan zijn einde was gekomen, maar ik lees nu op Wikipedia dat hij op brandstapel was beland. Wel een radicale aanhanger van Jan Hus heeft opgeroepen tot het 'defenestreren' van het stadsbestuur, beter bekend als de Eerste Praagse Defenestratie (er is namelijk ook een tweede - een 'gezellige' traditie):

'Jan Želivský, een priester van de kerk van Maria ter Sneeuw en aanhanger van Jan Hus, leidde zijn congregatie in een processie door de straten van Praag naar het stadhuis, Novoměstská radnice, aan het Karelplein. Het stadsbestuur had geweigerd om enkele Hussitische gevangenen vrij te laten en een anti-Hussiet gooide een steen naar een van de betogers. De menigte werd woedend en een aantal bestormde het stadhuis en gooide de aanwezige leden van het stadsbestuur uit het raam, op de speren van de wachtende menigte beneden.

De processie was een uiting van de groeiende onvrede die de Tsjechen hadden met de ongelijkheid tussen de boerenbevolking en de kerk, de kerkbestuurders en de adel. Deze onvrede kwam op een moment dat er ook nationalistische gevoelens opkwamen. De invloed van 'radicale' priesters zoals Jan Želivský groeide snel. Deze predikers zagen in de toenmalige Katholieke Kerk een corrupte uitwas van het christelijk geloof. Ze riepen hun volgelingen op tot verzet, tot en met het opnemen van de wapens tegen de heersende klassen.

De Eerste Defenestratie was een omslagpunt van woorden naar daden en was de directe aanleiding tot de Hussitische Oorlogen. Deze braken kort na deze gebeurtenis uit en duurden tot 1436.'

Interessant stukje geschiedenis waarvan ik uitga dat de roman van Kundera hiernaar verwees. Toegegeven dat het boek Het Leven is Elders me verder niet erg is bijgebleven in vergelijking met zijn romans Afscheidswals , De Ondraaglijke Lichtheid van het Bestaan en zijn essays over de romankunst; die zijn ronduit geniaal.