Herfsttij der Middeleeuwen: Studie over Levens- en Gedachtenvormen der Veertiende en Vijftiende Eeuw in Frankrijk en de Nederlanden - Johan Huizinga (1919)
Nederlands
Historisch / Wetenschappelijk
568 pagina's
Eerste druk: Tjeenk Willink,
Haarlem (Nederland)
In 'Herfsttij der Middeleeuwen' onderzoekt Johan Huizinga het leven in Nederland en Frankrijk tijdens de 14e en 15e eeuw, een periode die hij beschrijft als het hoogtepunt en tegelijk het einde van de middeleeuwse cultuur. Hij schetst een samenleving die rijk is aan rituelen, religieuze devotie, hofetiquette en kunstzinnige verfijning, maar die tegelijkertijd tekenen van verval, melancholie en onzekerheid vertoont. Huizinga belicht de tegenstellingen van de tijd: de spanning tussen ernst en speelsheid, pracht en fragiliteit, religieuze ijver en wereldse frivoliteit. Door minutieuze aandacht voor kunst, literatuur, sociale gewoonten en religieuze praktijken laat hij zien hoe deze laatmiddeleeuwse cultuur zowel harmonieus als kwetsbaar was, en hoe ze de overgang naar de Renaissance voorbereidde.
(Beknopte hertaling van ‘’s Levens felheid’)
Vijf eeuwen geleden werd het leven veel intenser beleefd dan nu. Alles had scherpere vormen, grotere contrasten: vreugde en verdriet, ramp en geluk stonden verder uit elkaar. Gebeurtenissen hadden nog een directheid en absoluutheid die wij alleen bij kinderen zien. Elke handeling, groot of klein, was omgeven door rituelen en plechtigheid. Geboorte, huwelijk en dood stonden in het licht van het goddelijke mysterie; ook een reis, een bezoek of een werkdag kende vaste zegeningen en ceremoniën.
Tegenslag kwam harder aan: armoede, ziekte en kou waren rauwer en onverbiddelijker. Maar ook vreugde, eer en rijkdom werden vuriger genoten. Een warm haardvuur, een goed maal of een kleurrijk gewaad bezaten een genot dat wij nauwelijks meer kennen. Het leven speelde zich af in volle openbaarheid: melaatsen waarschuwden met hun ratel, bedelaars klaagden in de kerken, en iedere stand was herkenbaar aan zijn kleding. Overal klonken muziek, kreten en klokgelui; elk feest en elke rouw was hoorbaar in de stad.
Ook de steden zelf waren geconcentreerd en vol contrast: binnen hun muren verhieven zich torens en kerken boven de huizen van edelen en kooplieden. De middeleeuwse mens kende het zuivere donker van de nacht en de ware stilte, die onze moderne steden verloren hebben. Het leven bestond uit scherpe tegenstellingen, die het gemoed voortdurend prikkelden en leidden tot hevige gevoelens — uitgelaten vreugde, wreedheid, ontroering.
Boven al dat rumoer klonken de klokken, die als stemmen van orde het leven begeleidden: ze riepen op tot gebed, waarschuwden voor gevaar, kondigden rouw of feest aan. Hun geluid kon een hele stad in vervoering brengen, zoals bij een pausverkiezing of een overwinning.
De middeleeuwse wereld was doordrongen van ritueel: processies trokken dagenlang door de straten, waarin hele bevolkingen blootsvoets en met kaarsen in de hand baden om vrede of bescherming. Tegelijk was het leven hard en wreed: terechtstellingen en straffen waren openbare spektakels, morele lessen voor het volk. Zelfs de dood van edelen werd in vol ornaat tentoongesteld om de vergankelijkheid van macht te tonen.
Soms kwam het volk in beweging door predikers die met hun woorden menigten tot tranen brachten. In een tijd zonder boeken of kranten had het gesproken woord een ongekende kracht. Het leven, in al zijn uitersten van angst, geloof, pracht en geweld, werd intens en vol overgave beleefd — als een voortdurend spel van licht en duisternis, van passie en ontroering.
I 's Levens felheid, Verzamelde werken. Deel 3. Cultuurgeschiedenis 1, Johan Huizinga - DBNL
Aangemoedigd door de interessante colleges van Beatrice de Graaf over de Nederlandse historicus Johan Huizinga las ik het eerste hoofdstuk van zijn bekendste werk 'Herfsttij der Middeleeuwen'. Wat toch erg frappeert is hoezeer het geschreven Nederlands is veranderd en je afvraagt hoe het kan dat dit boek nog zo veel zou worden gelezen. Voor mijn eigen plezier heb ik een beknopte hertaling geproduceerd.