An Artist of the Floating World - Kazuo Ishiguro (1986)

Kazuo Ishiguro is voor mij echt de ontdekking van het afgelopen jaar. Ondertussen is dit de vierde roman van zijn hand die ik gelezen heb. Ook "Een Kunstenaar van het Vlietende Leven" stelt niet teleur. Het verhaal gaat over een kunstenaar die 'fout' is geweest in de oorlog. Hij beseft zich langzaamaan dat hij soms verkeerde keuzes heeft gemaakt, maar snapt ook nog steeds waarom hij ze destijds maakte. De vraag dringt zich op of niet achteraf pas wordt bepaald wat goed en fout was?

Deze vraag wordt extra interessant doordat Ishiguro het hele boek speelt met 'waarheid' en 'realiteit'. De hoofdpersoon is een onbetrouwbare verteller. Je beleeft alles vanuit zijn perspectief en uit de gesprekken met anderen merk je dat dit zeer gekleurd is. Dit onbegrip wordt extra benadrukt door de stijl die Ishiguro hanteert. De wijze waarop hij de Japanse cultuur en manier van communiceren neerzet is fenomenaal.

Het boek doet qua thematiek soms denken aan zijn latere meesterwerk The Remains of the Day. Ook onbetrouwbare verteller speelt in dit boek een belangrijke rol. Maar uiteindelijk valt de overeenkomst mee. Ik verheug me ondertussen al op mijn volgende Ishiguro.

Dank voor je recensie, klinkt goed. Ligt hier al een tijdje klaar om mee te beginnen, nav de zeer prettige kennismaking via Remains of the Day.

Mijn vierde Ishiguro. Iets brengt me steeds bij hem terug. Het moet wel de stijl van schrijven zijn. Het is alsof de taal zelf een hoofdpersoon is in de verhalen. Woorden smelten achteloos samen met de omgeving van de personages. Of het nou het land is waarin ze leven (zoals het hoofdpersonage in dit verhaal) of de rol waarin ze zitten die hen gebiedt de taal gebruiken die de situatie vereist (zoals de butler in The Remains of the Day), Ishiguro’s maakt taal bijna onderdeel van het landschap. Culturen worden gebouwd op taal en dus zegt taal alles over een cultuur. Ishiguro gebruikt zijn taal om ons mee te nemen in de wereld van de hoofdpersoon.

Zo benaderd hij in dit boek zijn zinnen zoals een Japanner zijn medemens benaderd: schoorvoetend, aarzelend, terughoudend. Het boek speelt zich af in Japan, in de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog. We worden meegenomen door de ouder wordende Ono. We weten snel dat hij als kunstenaar een bepaalde rol heeft gespeeld. Zijn kunst werd gebruikt als propaganda. Nu is er van zijn werk niets meer te zien. Het wordt verborgen gehouden. Zijn dochters zouden hem het liefste verborgen houden, zo lijkt het wel. Al zijn acties worden kritisch beoordeeld, maar ze worden niet benoemd. Het is snel duidelijk: de wonden van de oorlog zijn nog aan het helen. Er mag geen zout in worden gestrooid. Er zal niet over gesproken worden.

Ono zelf lijkt zich van al dat kwaad slechts gedeeltelijk bewust. Hij begrijpt niet precies wat het nou is dat zou verkeerd was. Langzaam schuift de schrijver het doek van de persoonlijke geschiedenis van Ono iets open. Er wordt iets meer duidelijk van de jaren waarin Ono als kunstenaar van het vlietende leven furore maakte met zijn werk.

“Wij richtten ons in die jaren bijna geheel naar zijn waarden en zijn levensstijl en dat hield in dat we veel tijd besteedden aan het verkennen van het ‘vlietende leven’ in onze stad – de nachtelijke wereld van plezier maken, theaters en drinkgelagen, de wereld die de achtergrond vormde van al onze schilderijen.”

Details van dit ‘vlietende leven’ worden nergens in het boek gegeven. Dat vlietende, verdorven leven hoort ook niet bij het nieuwe Japan. Het Japan van Ono’s dochters en zijn schoonzoon. Het is tijd voor een nieuwe start. Mori-san, ooit zijn grote voorbeeld, probeert Ono de gebrekkigheid van het vlietende leven te laten inzien. Maar hij tegelijkertijd ook zien hoe moeilijk, hoe delicaat het is om dit ter sprake te brengen.

“’Dit zijn taferelen uit een geishahuis in Honcho. Een gelegenheid die in mijn jonge jaren hoog in aanzien stond. Wij zijn dikwijls samen naar zoiets toe geweest, Gisaburo en ik.’ Vervolgens, na een paar tellen, zei hij nog eens: “Ze zijn heel gebrekkig, Ono.’”

Andere woorden heeft Mori-san niet. Gebrekkig. Hij heeft er zelfs een stilte voor laten vallen. Dat zou voldoende moeten zijn. Ono weet de waarde van de woorden niet in te schatten.

“’Maar, Sensei, ik begrijp echt niet welke fouten zelfs het scherpste oog in deze prenten zou kunnen vinden.’”

Het gesprek is eigenlijk hier al ten einde. Er wordt om de hete brei heen gedraaid. Dat past in de Japanse cultuur en Ishiguro brengt dat prachtig naar voren. Het onderwerp ligt bovendien te gevoelig. Wij, ja wij, zouden misschien gaan schreeuwen. Wij zouden andere middelen gebruiken om iemand toch te overtuigen. Of toch niet? De wonden van de oorlog waren nog niet geheeld, nog lang niet. Zouden ze ooit volledig herstellen? Zijn onze levens ook niet nog steeds getekend door de oorlog? Die van onze ouders in ieder geval. Hoeveel overlevenden vertelden pas iets over de oorlog toen ze de dood voelden naderen? Hoeveel oorlogsverhalen zijn er nooit verteld, hoeveel zijn er mee gegaan het graf in? Het is goed om het complete beeld te schetsen. Het boek zegt zeker iets over de Japanse cultuur, maar het zegt ook iets over de manier waarop de wereld na de oorlog moest proberen om een nieuwe toekomst op te bouwen. De wereld had definitief zijn onschuld verloren. Naasten hadden hierbij een negatieve hoofdrol opgeëist, bewust of onbewust. Hoe vind je daar de woorden voor? Niet. Die woorden blijven onuitgesproken. Ishiguro laat die onuitgesproken woorden tussen de regels door luid en duidelijk horen.

Dit verhaal over een gepensioneerde kunstenaar die vlak na de oorlog terugkijkt op zijn loopbaan ademt helemaal de sfeer van de films van Ozu. In diens films uit de jaren 40 en 50 draait het vrijwel steeds om familiebanden, en dan met name die tussen vader en volwassen (schoon)dochters. Dit vaak tegen het licht van huwelijksperikelen, of andere ingrijpende familiare gebeurtenissen die de onderlinge relaties dreigen te ontwrichten. Typerend is dat niet de dramatische gebeurtenissen of de karakterontwikkelingen centraal staan, maar het hervinden van het onderlinge begrip.

Ook Ishiguro lijkt niet in de eerste plaats geïnteresseerd in het psychologisch duiden van de levensloop van verteller Masuji Ono. Hij mag dan wel als voorbeeld staan voor de foute Japanner, maar Ishiguro maakt er geen studie van hoe dat zo is gekomen. Meer dan dat draait het om de verwerking van het verleden, waarin je vooral de wat verwrongen omgang van Japan met zijn oorlogsverleden helder terugziet. Het hart van de roman vormen voor mij toch de verwikkelingen tussen Ono en zijn twee dochters en kleinzoon. Uit elkaar aan het groeiend, maar heel mooi laat Ishiguro dat moment van hervonden begrip samenkomen met het thema van het oorlogsverleden.

Ik moet wel zeggen dat ik de roman overgebalanceerd opgebouwd vind. Je merkt dat Ishiguro precies weet wat hij wil overbrengen en volgens welk plan. Het lijkt wat op de discussie die hij kunstenaars laat voeren in de roman; een echt kunstenaar neemt het risico uit de bocht te vliegen om mogelijk tot iets ongedacht goeds te komen. Een aansprekende gedachte, maar in hoeverre heeft Ishiguro die controle durven te laten varen? Ik mis als lezer daardoor wat ruimte om zelf ‘aan de gang te gaan’ met het werk; de routekaart wordt door de schrijver al verstrekt.

Bijna een recensie vergeten... Zegt misschien ook iets.

Mijn eerste titel van Ishiguro en vooral het begin vond ik sterk. Het expliciet gekleurde vertelperspectief, waar diverse hints opduiken dat er iets aan de hand is met de blik die je als lezer krijgt voorgeschoteld, dat is goed gedaan. Als dan na een paar hoofdstukken duidelijk wordt wat de achterliggende geschiedenis zo ongeveer is, verliest Een kunstenaar van het vlietende leven wel wat aan kracht. De tweede helft voelt als meer van hetzelfde. Verder is het boek, zoals Raskolnikov ook al zegt, misschien een beetje te netjes, te keurig. Maar er zitten voldoende aanknopingspunten in om nog eens een werk van Kazuo Ishiguro op te zoeken.