Der Steppenwolf - Hermann Hesse (1928)

Langzaam maar zeker komen de meesterwerken binnen . Een heel persoonlijke leeservaring, waar ik weinig over te vertellen heb eigenlijk, behalve dat het een prachtig boek is, zeer fascinerend en in zekere zin ontroerend en herkenbaar. Niet erg conventioneel te noemen, maar ook niet zo hermetisch als ik gevreesd had. Hesse heeft gezegd dat hij vijftig was toen hij het schreef, en dat je dus misschien ook die leeftijd bereikt moet hebben om helemaal te beseffen waarover het boek gaat, maar dat het misschien ook een boek kan zijn dat meegroeit met de lezer. En dus kun je niet vroeg genoeg beginnen met het te lezen, dacht ik, en ik heb er geen spijt van gehad .

Erg indrukwekkend boek waarbij vooral de variatie in stijlen opvalt. Het deprimerende en reflecterende gedeelte vond ik erg prettig om te lezen. De filosofische stukken wat langdradig maar wel interessant en bij het magisch-realistische einde valt alles mooi op zijn plaats. Nee, deze roman is af en zeker verplichte kost voor mensen met gevoel voor melancholie.

Fraai om te zien dat in bovenstaande discussie meningen als arrogant worden afgedaan om vervolgens even haarfijn uit te leggen hoe het dan wel werkelijk zit. Ik neem graag het risico ook arrogant genoemd te worden, door mijn interpretatie hier tegenover te zetten.

Ik heb tijdens het lezen van dit boek namelijk nooit over ziekte en genezing gedacht. Hermann Hesse beschrijft in 'der Steppenwolf' een man, Harry Haller, die in zijn eigen persoonlijkheid een 'steppewolf' denkt te zien. Zijn persoon zou bestaan uit het gevecht tussen zijn menselijke en zijn dierlijke helft. In mijn persoonlijke leeservaring kan dit steppenwolf deel gelijk worden gezet aan de angst en de onzekerheid, misschien wel de schaamte, van Harry Haller. Gevoelens dus die we allemaal kennen en niks met ziekte te maken hebben.
Het vervolg van het boek gaat er dan om hoe hij door zijn ontmoeting met Hermine deze onzekerheden stap voor stap overwint, totdat hij uiteindelijk in het magische theater zijn onzekerheden heeft overwonnen en helemaal zichzelf durft te zijn.

Het interessante van dit boek zit hem in het karakter Hermine, want de lezer zal zich altijd blijven afvragen of zij nou echt heeft bestaan of een gedachtespinsel van Harry is, waarbij ik meer naar de tweede optie geneigd ben. Maar doordat Hesse hiermee speelt, krijgt het boek een extra laag en is het verhaal op twee manieren te lezen.
Een boeiend boek!

Hermann Hesse is één van die grote literatoren waarvan ik allang iets gelezen had moeten hebben. Enige tijd geleden was ik in de bieb, en nam van de Duitse auteur deze roman mee naar huis, samen met Narziss en Goldmund. Ik besloot om maar met deze te beginnen.

Hermann Hesse blijkt me duidelijk te liggen. De Steppewolf is een indrukwekkende roman, waarin Hesse van stijl verandert alsof ie voor de spiegel verschillende sjaals uitprobeert, echter zonder dat het ook maar ergens geforceerd gaat voelen. Het hoofdpersonage, Harry Haller (en dat hij zijn initialen met de auteur deelt, is vast geen toeval), beschouwt zichzelf als deels mens, deels steppewolf, en hij worstelt zowel op romantisch, geestelijk als filosofisch vlak met zijn eigen identiteit. In de loop der jaren heeft hij verscheidene patronen uitgezet die hij volgt naargelang zijn gemoedstoestand, maar op een dag ontmoet hij Hermine, die alles verandert. Zij is zo verschillend van hem, maar toch ook weer hetzelfde.

De grote kracht van deze roman schuilt volgens mij in de universele waarheid die Hesse uitdraagt, iets wat hij zijn hoofdpersonage langzaam doet beseffen. De verschillende stijlen en invalshoeken die Hesse hanteert, fungeren als camera's, telescopen waardoor Harry het leven waarneemt. De waanzin is nooit veraf, maar komt de lezer tegemoet in gradaties, en bereikt z'n culminatiepunt in het laatste deel in het magische theater van Pablo, oftewel Harry's tegenbeeld; de hallucinogene avonturen die Harry daarin meemaakt, leiden uiteindelijk tot de slotsom: Harry moet leren léven, leren dúrven, leren geniéten.

Dit is natuurlijk maar mijn mening, en zo zullen er nog duizenden andere meningen bestaan over dit boek. Hesse laat namelijk veel ruimte voor interpretatie, geeft stof tot nadenken tot in de late uurtjes. Dat vind ik vaak aantrekkelijk in een roman.

4,5 sterren; ik ben benieuwd naar Narziss en Goldmund!

“Hadden wij (…) niet allemaal als jongelingen gloeiend van kunstwerken en kunstenaars gehouden die ons nu twijfelachtig en fataal overkwamen?” schrijft ‘Harry’ ergens, en vatte mijn angst bij het herlezen van de roman die ooit zo’n indruk maakte goed samen. Angst, omdat ik de schrijfstijl van Hesse in de tussentijd heb leren kennen als schematischer dan me lief is. En zou die overdreven zwaarmoedigheid me nog wel kunnen aanspreken? Tegelijk bevreemdt het me dat Hesse in zijn nawoord haast negatief is over het feit dat het boek “heel vaak in handen is gevallen van zeer jonge lezers”. In de kern gaat De Steppewolf over hoe je als individu te verhouden tot de samenleving en over het in balans brengen van ‘talloze ikken’ die je persoonlijkheid kleuren. Bij uitstek problematiek waar je als twintiger herkenning in vindt, dat gold althans zeker voor mij.

Aan kracht heeft het bij herlezing gelukkig weinig ingeboet. Ja, de stijl van Hesse wekt regelmatig wrevel; te schools, te theoretisch, de thematiek teveel uitgespeeld. Het traktaat-gedeelte vind ik dan ook het zwakste gedeelte. Het meest intrigerend, en stilistisch meest boeiend vond ik de laatste kwart van de roman, het magische theater. De dik aangezette symboliek vliegt je weliswaar om de oren, maar in fantasierijkheid en levendigheid overtreft het al het voorgaande. Met recht geestverruimend. Het is op basis van deze passage niet moeilijk te zien waarom Hesse door jongeren in de jaren 60 op handen werd gedragen. De zwaarmoedigheid van de roman wordt mooi in balans gehouden door hoop. Het is begrijpelijk (zij het afkeurenswaardig) dat Hesse in een nawoord nog eens de positieve kant van het verhaal benadrukt.

Een steppewolf is een eenzaam dier met een sterk overlevingsinstinct. Gevangen in een zoo kan hij tam lijken, maar onderhuids blijft hij een roofdier. Zo ongeveer moet H.H. zich gevoeld hebben: als een wilde natuur die niet in de maatschappij past. Hij kan de kleinburgerlijke regeltjes wel volgen, maar daarvoor moet hij bewust een rol spelen.

Hij is een wereldvreemde kunstenaar, de laatste dichter in een wereld waar enkel geld en sociale status tellen. Tegelijk is hij een gewelddadige zatlap met trekjes van een massamoordenaar of een lone wolf. Moderne psychiaters zouden hem misschien schizotypisch noemen. Z’n hallucinaties kunnen een gevolg zijn van drank en drugs. Politiek heeft hij een uitgesproken visie. Hij voorspelt dat er een nieuwe oorlog komt, maar dat de meeste Duitsers het niet willen zien.

De steppewolf wordt afwisselend in de ik- en de hij-vorm behandeld. Zeer surrealistisch is de scène waarin iemand hem een traktaat geeft dat over hemzelf blijkt te gaan. Ondanks de verschillende omgeving kent het verloop dezelfde driedeling als Siddhartha: eenzame afzondering, omgang met een prostituee en extase. Hermine is z’n laatste poging om contact te leggen met de buitenwereld. Zijn delirium lijkt op de ervaring van een stervende die z’n leven aan zich voorbij ziet flitsen. Hesse beschreef als geen ander hoe een individu kan vervreemden van de maatschappij, zonder dat hij er ooit helemaal van los kan komen.

John Kaag betoogt in zijn biografie Hiking with Nietzsche dat De Steppewolf van Hermann Hesse de meest Nietzscheaanse roman is die ooit is geschreven en wijdt een geheel hoofdstuk aan het werk. Ik kan me niet meer herinneren waar hij dit aan afleidde maar het was toendertijd wel een prikkelende observatie om het boek van Hesse ter hand te nemen.

Nog voor Hermine ten tonele verschijnt, verklapt Hesse zijn opzet al door het over Goethe’s ‘Faust’ te hebben, waarin de belangrijkste personages stuk voor stuk delen van Fausts eigen geestesleven blijken te zijn, of althans als dusdanig kunnen geïnterpreteerd worden. Dat stramien herhaalt zich in ‘De Steppewolf’, of niet soms? De bevreemdende ontmoetingen en vondsten van Harry Haller zijn alleen te verklaren wanneer ‘het andere’ zich in het binnenste van de protagonist bevindt, kortom de protagonist 'is'. Of nog: het ‘ik’ is per slot van rekening geen vaststaand gegeven, maar een caleidoscoop waarbinnen we als mens (in voortdurende transformatie) ook het minder voor de hand liggende, het schijnbaar ‘vreemde’ onder ogen moeten durven komen, het zelfs moeten omarmen!

Herman Hesse bouwt rond dat concept een bevreemdende roman, die gekunsteld ineen steekt. De proloog introduceert het verhaal op spannende wijze, maar staat eigenlijk haaks op wat volgt. Finaal trekt de auteur ineens de kaart van een doorgedreven magisch-realistisch discours, met even ontregelend als geestig effect, maar hoe verhoudt zich dit tot wat vooraf gaat? Onderweg sprokkelt Hesse immers enkele politieke, ideologische en filosofische mijmeringen bij elkaar, die - hoe visionair ook met betrekking tot het oprukkende nazisme - nimmer tot een coherent geheel worden gesmeed. Bijgevolg leest ‘De Steppewolf’ als ambitieus geneuzel – opgebouwd uit goede ideeën, die helaas te academisch naast elkaar worden geplaatst, zonder elkaar werkelijk te bestuiven…

2,75*

Misschien ligt het deels aan de vertaling, maar dit is echt vervelend geschreven. Het leest moeizaam. Vooral de inleiding naar de dagboekfragmenten van de Steppenwolf is tenenkrommend, zwaar, stijf en gedateerd. Ik ben waarschijnlijk iets te verwend geraakt door schrijvers als Faulkner of boeken als Oblomov.