Kniha Smíchu a Zapomnĕní - Milan Kundera (1979)

Het boek van de lach en de vergetelheid is een typische Kundera, en dus bij vlagen briljant. Kundera slaagt erin een ontzettend gekunstelde opzet toch heel soepel en natuurlijk over te laten komen. Hij stapt met het grootste gemak uit de romanwereld (die toren in Frankrijk bijvoorbeeld, geweldig), corrigeert zijn personages enzovoorts, maar hij doet dit altijd en immer functioneel. De inhoud is namelijk weer de grootste kracht van deze roman. Milan Kundera heeft zowel een groot psychologisch inzicht als analytisch vermogen, en weet dat op heel veel kanten van de mens toe te passen. Het begint al met het toeschrijven van de lach aan de duivel, met onweerlegbare Kunderiaanse logica, maar er volgen heel veel prachtige dingen (het gedeelte over lítost bijvoorbeeld). Mijn favoriete hoofdstuk is denk ik dat over de dichters, waarin de personages namen dragen als Goethe, Lermontov en Petrarca. Ook dat beeld van die struisvogels is trouwens fantastisch. Ja, bij vlagen is deze roman briljant. Misschien kan ik wel beter zeggen dat het boek bij vlagen niet briljant is. Hoe dan ook, hier een klein vlaagje briljantie, om mee af te sluiten:

"In tijden toen de geschiedenis nog langzaam verliep, waren de ontelbare gebeurtenissen daarvan gemakkelijk te onthouden en zij vormden een algemeen bekende achtergrond, waarvoor een spannend toneelstuk van persoonlijke menselijke avonturen werd gespeeld. Tegenwoordig schrijdt de tijd met snelle pas. Een historische gebeurtenis, in één nacht vergeten, straalt meteen de volgende dag met de dauw van nietigheid en is dus in het verhaal van de verteller geen achtergrond, maar een verrassend avontuur dat plaatsvindt tegen de achtergrond van de algemeen bekende banaliteit van het prive-leven."

En weer een knaller van Kundera!

Neem bijvoorbeeld de openingsscène; heel droogjes vermeldt Kundera dat de zorgzame Clementis zijn warme muts afstaat aan de blootshoofdse Gottwald. Later wordt Clementis van verraad beschuldigd, en moet hij uit de geschiedenis verdwijnen: "Van Clementis bleef niets anders over dan de beremuts op het hoofd van Gottwald."

Ook intrigerend is hoe Kundera geregeld de politiek laat samenkomen met seks; "Waarom wil ze met mij naar bed? vroeg hij zich vele malen af, maar hij vond geen antwoord. Hij wist dat hun zwijgzame liefdesdaden net zo onvermijdelijk waren als het rechtop staan van de burgers bij het spelen van het volkslied, al bracht het beslist hem, nocht zijn vaderland vreugde."
Is seks iets dat moet, iets dat is opgedrongen, ingeprogrammeerd? Zowel op politiek als op privé gebied wordt de mens gestuurd, van bovenaf en van binnenuit. Die verbinding is triest, maar toch ook wel een beetje grappig - de absurde vergelijking tussen iets massaals en iets intiems.

En wat te denken van de orgie waarbij twee mannen hun lachen niet in kunnen houden? En dat dan ook nog verbinnen aan een begrafenis die wordt verstoord door een hoed.

En zo zijn er nog heel wat bizarre anekdotes die losjes of dringend met elkaar verbonden zijn, en allerlei (literaire) emoties oproepen. Het blijft genieten met Kundera, die tragische en komische elementen laat samenvallen.

Het avontuur van Tamina op het kindereiland vind ik trouwens wel wat ver gaan; een beetje fantasie is okay, maar nee, dit sloeg niet aan.

En als toegift, over de vrouwelijke blik:

"Minder bekend is dat de vrouw helemaal niet machteloos staat tegenover deze [mannelijke] blik. In een ding veranderd, observeert ze de man dus met de ogen van een ding. Het is alsof een hamer plotseling ogen zou krijgen en de bouwvakker die er een spijker mee inslaat, gefixeerd zou aanstaren. De bouwvakker ziet de gemene ogen van de hamer, raakt zijn zekerheid kwijt en slaat op zijn vinger.
De bouwvakker is de baas van de hamer, maar de hamer heeft overwicht op de bouwvakker, omdat het instrument exact weet hoe het behandeld moet worden, terwijl de gebruiker van het instrument het maar bij benadering weet."

Wat willen we als lezer van een boek? Een reproduceerbaar idee? Een narratief dat blijft hangen? Een kern die zich in een handvol zinnen laat vastgrijpen? Nou, daar bedankt Milan Kundera voor. 'Het boek van de lach en de vergetelheid' is niet de roman als episch gegeven, niet het literaire equivalent van de symfonie of de sonate, maar de variatievorm. Het opus 111 van Beethoven, het steeds weer variëren van het amalgaam aan identiteiten dat in mensen zit, zodanig dat de veelkleurigheid van enkele eenvoudige bouwstenen zichtbaar wordt. Geen excursie die wegvoert van de bron, maar een ellips, een grillig discours rondom een onbenoembaar maar gevoelsmatig herkenbaar epicentrum.

Telkens weer presenteert de auteur een idee, om het vervolgens met een verhaal te illustreren. Dat exempel betekent telkens opnieuw de naadloze transitie van de ideeënwereld naar de mensenmaat. Kundera laat dat proces flitsend, scherpzinnig en prikkelend verlopen. De surreële elementen zijn overigens een noodzakelijk gegeven om het medium dat literatuur is, te vieren. De vrijheid om mensen hun natuur te kunnen laten overstijgen, is de vrijheid van de verbeelding. De fantasie, de creativiteit, de kunst, die een per definitie on-vrij regime onmogelijk aan banden kan leggen. De levitatie, het opgelicht worden door een inzicht, maar ook het gevaar van een collectief gelijk - in dit boek doet het de lezer en de personages letterlijk boven zichzelf uitstijgen.

Weliswaar is 'Het boek van de lach en de vergetelheid' geen onberispelijke collage. Het continu intuïtief-intellectueel geïnspireerd worden, is echter heerlijk. Net als de humor - zelden luidop zitten schaterlachen in de woonkamer, maar deze Kundera zit boordevol hilarische scènes.

Ah, dit is een soort ervaring die boeken al te weinig bieden - voorbij aan de regels, voorbij aan de welomlijnde logica. Om integendeel te zwelgen in gedachten, en vooral, bovenal, bovenalles: in menselijkheid.

4*

In tegenstelling tot alle gebruikers hier die een bericht plaatsten en ook ten opzichte van het gemiddelde vond ik dit werk een heel pak minder. Wat me vooral tegenstaat is dat dit niet zozeer een roman is maar een bundeling van losse verhalen/delen waar je elke keer opnieuw in moet komen. Dat komt ook door de vaak korte hoofdstukken. Heel duidelijk gekozen als stijl maar het maakt dat ik nergens lekker in het boek kwam. En die losse delen wisten me ook lang niet altijd te boeien, zeker het lange stuk met een bijeenkomst waar de personages namen krijgen van auteurs.
Kundera roept af en toe boeiende dingen, zeker. Over de Tsjechische term lítost bijvoorbeeld, maar ook hoe hij de trek naar de stad van de merel stelt tegenover menselijke invasies. Een boek met interessante ideeën alleen de kapstok waaraan hij die ideeën ophangt vond ik minder goed werken. 2,5*.