Nachtzug nach Lissabon - Pascal Mercier (2004)

Nachttrein naar Lissabon. Mooi. heel mooi.
Wat begint als een vlucht uit de alledaagse sleur, ontwikkelt zich tot een zoektocht naar de antwoorden op de vragen van het leven.
Het boekt nodigt uit om het af en toe even te sluiten en het tot je door te laten dringen, waarbij het je tevens een spiegel voor houdt.
Lezen, mijmeren en nadenken. Heerlijk. 4.5*

Twee inhoudelijk verwante en intrigerende motto's luiden "Nachttrein naar Lissabon" in: een van Michel de Montaigne en een van Fernando Pessoa. Het is vooral deze laatste dichter die dit boek lijkt te hebben bezield. Niet alleen met zijn diepe genegenheid en melancholie voor Portugal en meer bepaald Lissabon, maar ook in de incarnatie van het latent hoofdpersonage Amadeu de Prado. Deze laatste onderwerpt zichzelf immers ook aan genadeloze zelfreflectie, schrijft zijn bespiegelingen neer op losse vellen die na zijn dood worden teruggevonden in een kist en inspireert hiermee latere generaties. Darenboven wordt er ook expliciet gerefereerd naar "Het boek der rusteloosheid".

"Nachttrein..." is opgebouwd rond een speurtocht naar het leven van Prado aan de hand van fragmenten uit diens aantekeningen en verschillende getuigenissen. Langzaam wordt zijn leven ontrafeld, wat interessant blijft tot op het einde. De afwezigheid van een expliciete ontknoping hierin kan voor sommige lezers echter bevreemdend overkomen. Het personage dat de speurtocht onderneemt, Gregorius, is minder interessant en goed uitgewerkt. Het verhaal in het verhaal is duidelijk slechts een aanleiding: de manier waarop Pascal Mercier interessante dingen over het leven -psychologie en existentie- vertelt. Het is dit filosofisch aspect dat het boek uittilt boven de middelmaat. Soms wordt Mercier een tikkeltje pedant, maar die momenten zijn gelukkig schaars.

In vier opzichten is "Nachttrein" niet vrij van ambivalentie. Pascal Mercier lijkt geïnspireerd door Portugal en Lissabon, maar hij trekt al te opvallend de kaart van Pessoa. Het is een boeiende filosofische roman, maar hij is niet vrij van clichés: de beroemde schaakpartijen, de Goldbergvariaties, de steevast overvolle boekenkasten,... Het boek is een pleidooi voor taalsensitiviteit, voor de kracht van woorden, voor poëzie, maar Mercier zelf heeft een heel conventionele stijl, hij heeft geen origineel geluid als schrijver. Ten slotte wordt er geschreven over uitdagende psychologische onderwerpen, maar het hoofdpersonage Gregorius blijkt niet altijd geloofwaardig en zijn handelen is niet altijd even subtiel of gelaagd.

Ergerlijk zijn soms het overvloedig gebruik van herhaling en de al te nadrukkelijke passages. Het ligt er soms te dik op wat Mercier wil zeggen. De kunst van groot schrijverschap is dat allemaal te suggereren en te doen "kloppen", zonder dat het personage zijn raffinement verliest. Anderzijds is "Nachttrein" lezen soms een zelfgenoegzame bezigheid: je kan het boek zien als een ode aan de lezende mens. Ook om de passie voor de Portugese taal en geschiedenis en de existentiële bespiegelingen waarmee het verhaal is gelardeerd, is dit zeker een aanbevelenswaardig boek.

Kortom, soms wringt het wat, maar de mindere dingen neem je erbij en worden uiteindelijk gecompenseerd.

Wat ik het meest waardeer aan dit boek, is toch wel de filosofische inslag. Ik ben dan ook geneigd het meer te zien als een filosofisch werk, maar dan sterk versimpeld en in een verhaalvorm gegoten om ook de niet-filosofen te kunnen boeien.

Hoewel de filosofische vraagstukken me vaak aan het denken zetten, kwam het verhaal niet altijd even goed uit te verf. De stijl, de karakters van de personages en de sfeerbeschrijvingen zijn dan wel weer van hoog niveau.

Overigens vind ik dat Mercier in Perlmann's Schweigen wèl een zeer sterk verhaal neerzet en dat combineert met - wederom - een mooie stijl.

De introspectie van een man van middelbare leeftijd die geconfronteerd wordt met vergankelijkheid en die in die melancholische gemoedstoestand op zoek gaat naar het levensverhaal van een Portugese schrijver. Kan het verhaal van deze man, wiens leven op veel vlakken parallel loopt aan het zijne, de antwoorden geven op de rusteloosheid die hem teistert? Hoe ver kan een mens gaan om verleden en toekomst in een zekere vrijheid door te brengen terwijl zoveel al vast lijkt ze zijn gelegd door andere factoren? Niet altijd even makkelijk om doorheen te komen, maar het is uiteindelijk een bevredigend werk dat loepzuiver tot de kern komt van wat het betekent een mens te zijn in deze vergankelijke wereld. Al terug bladerend door de passages vanuit Amadeu's perspectief, kon ik niet anders dan concluderen hoe waar zijn woorden zijn. Wel had ik het de laatste vijftig bladzijdes een tikkeltje zwaar toen het verhaal van Gregorius me niet meer zoveel kon boeien en het verhaal van Amadeu zo goed als afgerond leek. Het boek had compacter gekund.

Kort samengevat kan ik zeggen:
- mooi geschreven
- prachtige (filosofische) teksten
- niet altijd even makkelijk te lezen
- eventueel moet je in de juiste stemming zijn

Maar ik kan Nachttrein naar Lissabon zeker aanraden

Sterk begin, waarin direct een doortimmerd existentialistisch kader wordt neergezet door de zwitserse hoogleraar filosofie Pascal Mercier. Daarna neemt Nachttrein naar Lissabon wat gas terug, om halverwege weer op te veren en toch weer ietwat teleurstellend af te sluiten. Ben het met Pythia eens dat het boek zeker 100 pagina's korter had mogen zijn. Niettemin een fijne roman weer van Mercier, waarin erg mooi het leven van een onbekende Portugese arts annex schrijver wordt gereconstrueerd met behulp van een veelheid aan ooggetuigen. De sybiose tussen de zoektocht van de hoofdpersoon, een zwitserse docent, en de geschiedenis rond deze Portugees zelf is perfect. Ook de verhaalfragmenten uit het boek dat de arts heeft nagelaten zijn mooi. Wel vond ik de existentialistische toon soms iets te geforceerd doorgevoerd. Stilistisch is het ook niet erg sprankelend allemaal. Geen meesterwerk derhalve, maar wel behoorlijk goed.

Nachttrein naar Lissabon na enkele jaren herlezen. Het boek beviel me eigenlijk even goed als de vorige keer. Misschien is het literair niet altijd even hoogstaand en komen de personages niet gelijk tot leven, toch raakt het boek me op een bepaalde manier. Mercier weet (via Prado) op zo’n treffende manier manier te verwoorden wat het is om mens te zijn. Er zijn talloze passages die je meermaals moet lezen om ze volledig in je op te nemen. Nachttrein naar Lissabon is een boek dat, ondanks het wat vreemde einde, nog lang nagalmt.