Ensaio Sobre a Cegueira - José Saramago (1995)

Ik. Nog steeds. Bij deze ben ik dus officieel ouderwets.

Ik weet niet goed of ik hiermee akkoord kan gaan, eRCee. Ik vond De Stad der blinden namelijk meteen geweldig, maar na De stad der zienden en Het verzuim va de dood had ik het wel een beetje gehad. Het Evangelie Volgens Jezus Christus vond ik knap, maar De Tocht van de Olifant viel me wat tegen. Uitgerekend de werken die jij noemt, heb ik jammer genoeg nog niet gelezen. Je zet er me toe aan daar zo vlug mogelijk aan te beginnen!

Recensie geschreven in februari, toen corona nog onze kant op moest komen.

Lezen doe je doorgaans ter ontspanning. Daarom is het zinnetje: 'het leest lekker weg' vaak een compliment. De afgelopen week las ik De Stad der Blinden van Jose Saramago. Dit boek las helemaal niet lekker weg. Het was afzien tot het eind.

Het was mijn eerste van Saramago. In 1998 werd aan hem de Nobelprijs toegekend voor zijn oeuvre, dus ik was benieuwd.

De Stad der Blinden is een dystopische psychologische roman, waarin de schrijver een niet zo florissante visie op de mensheid toont. In sneltreinvaart worden de bewoners van een niet met naam genoemde stad, zonder aanwijsbare oorzaak, blind. De maatschappij vervalt in chaos, wreedheid en smerigheid. Mensen die besmet zijn met de mysterieuze blindheid worden onder nog minder dan beestachtige omstandigheden in quarantaine geplaatst. Compassie is er bijna niet meer, en wordt meestal getoond door de enige hoofdpersoon die nog kan zien.

De stijl van Saramago is merkwaardig. Hij gebruikt bijna geen punten en leestekens, zinnen lopen in elkaar over waardoor je intensiever je aandacht erbij moet houden. Verder wordt geen van de personages bij naam genoemd en zien we weinig van hun innerlijke gevoelsleven. Dit werkt afstand in de hand en daardoor raakte het mij niet echt, al die narigheid.

Ik lees veel lovende recensies van De Stad der Blinden. Daar ben ik het niet mee eens. Saramago heeft de Nobelprijs gewonnen dus dan is het misschien lastig om kritisch te zijn. Ik vind de visie op de mensheid van Saramago erg negatief en dat wij ons meteen als varkens gaan gedragen als we blind worden, vind ik niet geloofwaardig. De parallel met het corona-gedoe is snel getrokken. In China zie je misschien in milde vorm wat Saramago beschrijft in De Stad der Blinden, maar zo inhumaan en beestachtig zal het niet zijn, toch? Hoewel, we krijgen natuurlijk niet alles te zien van wat er in China gebeurt. Uiteindelijk denk ik dat in tijden van rampspoed de factoren compassie en menselijkheid nooit zullen verdwijnen.

Ik heb ook pas De meeste mensen deugen van Rutger Bregman gelezen. Er is geen groter contrast met De Stad der Blinden denkbaar. Wie heeft er nu gelijk? Dankzij Bregman ben ik in ieder geval iets kritischer geworden, en prijs niet automatisch Saramago de hemel in met zijn zogenaamd realistische visie op de mensheid.

Al met al is De Stad der Blinden een deprimerend boek. Het is zeker niet slecht geschreven en soms zitten er rake zinnen tussen. Het zal best zo zijn dat in zekere zin de moderne mens blind is. Maar de zwartgallige kijk van Saramago op de mensheid deel ik niet. En o ja, het einde begrijp ik niet helemaal. Net of Saramago het even niet meer wist. Of het ligt aan mij, dat zou ook heel goed kunnen.

Ik snap je kritiek en kan je verzekeren dat deze zwartgalligheid in zijn andere werk veel minder aanwezig is. Sterker nog, ik beschouw Saramago als een humanistische schrijver.

Is De stad der zienden de moeite waard? Het is niet alleen het zwartgallige, maar ook de schrijfstijl van Saramago die mij tegenstaat. Ik dacht aanvankelijk zelfs dat ik een misdruk aan het lezen was. Een experimentele of eigenzinnige stijl mag natuurlijk altijd, maar ik zie de meerwaarde er in dit geval niet van eerlijk gezegd. Wat was de bedoeling van Saramago? Lezers dwingen om bij de les te blijven? Lezers ergeren? Heel af en toe komt het voor dat je een boek leest waaraan je je wezenloos ergert, maar waar anderen helemaal lyrisch over zijn. Wonderlijk is dat.

Die is wel een stuk lichter maar behoort niet tot z'n beteren in mijn ogen. Ik heb mijn lijstje staan in het auteurstopic en met name de bovenste vijf daaruit zou ik aanraden. De stijl is in al zijn boeken min of meer gelijk, zie verder de discussie daarover hierboven.

Oke, ik geef Saramago nog een kans. Heb gekozen voor Alle namen.

Ik sluit me aan bij eRCee: De stad der zienden hoort zeker niet bij de top van Saramago. Zijn top 3, die hem meteen tot wereldtop maakt, is voor mij De man in duplo, De stad der blinden en inderdaad Alle namen (gevolgd door Het schijnbestaan), maar De stad der blinden is puur qua schrijfstijl misschien wel het meest uitgesproken eigenzinnig. We moeten er natuurlijk wel altijd rekening mee houden dat we een vertaling lezen...
Wel heel herkenbaar vond ik de laatste opmerking van Pleun: "En o ja, het einde begrijp ik niet helemaal. Net of Saramago het even niet meer wist." Zoals ik bij verschillende titels van Saramago op deze site opmerkte, valt het einde ook mij soms wat tegen. Net of hij zelf niet goed weet hoe zijn knap opgebouwde verhaal af te sluiten...

Onaangenaam om met de slechte kant van de mensheid te worden geconfronteerd, niet makkelijk leesbaar qua stijl, absurdistisch en toch fascinerend. Een must voor iedere ervaren lezer.

Dubbelreview Stad der Blinden en Stad der Zienden

Zo ergens in Stad der Zienden wist ik al wel dat ik één stukje zou schrijven, vooral omdat de punten waar ik tegenaan liep grotendeels hetzelfde zijn. Beide boeken liggen in elkaars verlengde qua stijl en Stad der Zienden is ook een vervolg, er komen steeds meer verwijzingen naar het eerste boek.

De stijl is die zonder gebruik van eigennamen, iedereen wordt genoemd voor hun rol of een specifiek kledingstuk. De vrouw van de dokter, het meisje met het ooglapje, de burgemeester, de eerste blinde, etc etc. Locaties worden ook niet genoemd maar het zijn het ziekenhuis of de hoofdstad. Dat maakt enerzijds dat dit boek overal kan spelen en op dat vlak werkt het. Het tweede boek kent ergens wel hints dat dat verhaal afspeelt in onze wereld (de Frans-Pruisische oorlog wordt genoemd) en specifiek Portugal (ook dat wordt tussen neus en lippen door genoemd) maar zeker Stad der Blinden is volledig in een anoniem land ergens in de 20e eeuw (gezien de technieken die genoemd worden kan je het verhaal wel daar plaatsen).

Maar anderzijds maakt dit beide boeken enorm afstandelijk. En niet leuk om te lezen. Ik vond het inhoudelijk sowieso niet altijd al even sterk. Stad der Blinden is me te negatief ingesteld maar ik vond het ook te gemaakt. Dit is geen schrijver die een situatie creëert en dan op psychologisch of sociologisch vlak dan uitzoekt wat er gebeurt maar dit voelde te veel als een plot die al uitgestippeld lag zonder dat die gebeurtenissen en die dingen die de mensen doen per se logisch zijn. Bij Stad der Zienden vond ik dat eigenlijk ook. Nu heb ik niet in een dictatuur geleefd maar ik kon niet echt meegaan in de handelingen van de regering. Een te grote reactie op het blanco stemmen door de meeste mensen. Saramago zal er vast iets mee bedoelen maar dit wilde ik simpelweg niet geloven. En het leidt ook wat af van sterkere ideeën hoe bijvoorbeeld de stad door blijft gaan zonder overheid.

Dat klinkt allemaal wel erg negatief en ja, dat zorgt wel dat ik geen dikke voldoendes kan geven want daar was te weinig leesplezier bij. Maar verder zitten er ook wel enkele prima observaties in, is het geheel best goed geschreven en Stad der Blinden is tot pakweg de helft best nog wel vermakelijk op een zeker vlak.

Stad der Blinden 3,0*
Stad der Zienden 2,5* (met moeite)