Pismovnik - Michaïl Sjisjkin (2010)

Zeer lovend besproken door Michel Krielaars, en vijf sterren:

Dat je Michaïl Sjisjkin (1961) behalve als dissident ook als schrijver niet kunt negeren, blijkt uit zijn roman Onvoltooide liefdesbrieven, die hem de belangrijkste Russische literaire prijs heeft opgeleverd en waarmee hij zich op overtuigende wijze voorstelt aan het Nederlandse lezerspubliek. Die kennismaking wordt nog eens versterkt door de mooie vertaling van Gerard Cruys, die Sjisjkins heldere en rijke taal perfect lijkt aan te voelen.

NRClux

"Het is vermakelijk dat bij Democritus het lichaam alleen maar deelbaar is tot de ziel toe - de ziel is het laatste ondeelbare, als een atoom. Tussen atomen is altijd een tussenruimte. 'Als atomen elkaar aanraakten, zouden ze deelbaar zijn, maar ze zijn per definitie ondeelbaar: want aanraking is slechts mogelijk tussen bestanddelen.' Dat wil zeggen dat lichamen elkaar kunnen aanraken, terwijl er tussen zielen altijd een interval, een leegte zal zijn."

Een voorbeeldje van hoe mooi Onvoltooide liefdesbrieven soms is. En er is nog (veel) meer moois. Wat te denken van het model dat geschilderd wordt terwijl ze al poserend ongemerkt haar menselijkheid verloren heeft. Zodra een buitenstaander in dit tafereel binnendringt wordt ze weer een vrouw van vlees en bloed. Juist dán zou je haar moeten schilderen. Maar dat is onmogelijk: het echte leven, het huidige moment, laat zich nooit vangen.
Toch vind ik het boek over de gehele linie niet helemaal geslaagd. Tussen de momenten van schoonheid door ligt de grootste nadruk op aftakeling en dood. Dat geldt natuurlijk allereerst voor de brieven van de man, Volodja, die dient in de geallieerde veldtocht tegen de Boksers in China (een oorlog waar ik helemaal niets van wist). Sjisjkin laat zelfs al vrij vroeg merken dat deze Volodja ook zelf omkomt, waarna de brieven blijven voortduren; het is niet alleen de afstand maar ook de tijd die de liefdesbrieven steeds onherroepelijker van elkaar scheidt.
In de brieven van de vrouw, Sasjenka, neemt verval echter eveneens een prominente plaats in. Daarbij is Sjisjkin vaak zo plastisch dat het boek vrij naargeestig wordt. De geschiedenissen van de ouders van de twee hoofdpersonen vond ik daarnaast een brug te ver, ook omdat het groeiend aantal personages de briefvorm van het boek in de weg zit.

Hoewel Onvoltooide liefdesbrieven dus niet al te veel moeite doet om over te komen als een echte briefwisseling, is dit kleine genre toch weer een exemplaar rijker. Er is ook best veel moois te vinden in deze fictieve epistels van twee Russische geliefden maar je moet er wel een berg verrotting bij op de koop toe nemen. Die berg is mij iets te hoog.

De structuur zat wat mij betreft niet helemaal goed. Sjisjkin weeft een web dat voorbij gaat aan tijdsdimensie zoals we die gewend zijn en als werkelijk ervaren, waardoor je als lezer ontregeld geraakt. Ik heb het boek bovendien zeer fragmentarisch gelezen, met als gevolg dat elk hoofdstuk op den duur een op zichzelf staand, puur momentaan gegeven werd - een puzzelstuk dat ik niet meer helemaal in het grotere geheel kon inpassen, maar werd geapprecieerd omwille van de veelkleurige schoonheid van het puzzelstuk op zich.

Want o ja, wat bevatten deze briefwisselingen veel schoonheid! En wijsheid! Wijsheid die in uitgepuurd proza tot bij de lezer komt. Over wat liefde betekent - in nabijheid, van op afstand. Over wat taal is, wat schrijverschap vermag, wat woorden kunnen doen met de realiteit (en de realiteit met woorden). Over menselijke gruwel en over menselijke barmhartigheid. Over vriendschap, ouderliefde, kinderliefde. Over de kleine dingen, de onnuttige dingen, die de essentie zijn van het bestaan. etc. etc.

Ah, als 't had gekund had ik hele flarden uit het boek willen scheuren om ze in m'n portemonnee bij me te dragen, voor op willekeurige momenten. In de tram, op de bus, in een rij aan een loket, in een wachtzaal. Voor het hier en het nu, het onbestemde later - voor een acute aanval van esthetische-morele nood.

(Een van vele vragen - waarvan de meeste me inmiddels door de vingers zijn geglipt: Is niet elke liefde gedoemd tot onvoltooid zijn - zoals het citaat van eRCee ook weerspiegelt?)

Enfin, ik ga het boek met pertinente zekerheid vroeg of laat herlezen. En onderwijl aan alleman aanraden. Ondanks de vorm, die voor mij een niet onbelangrijk manco vormde, maar die de algemeen extatische teneur toch niet kan drukken.
4*

Open brief van een Russische schrijver: Ik vraag om vergiffenis - NRC € Ik ben een Rus. In naam van mijn volk, van mijn land en ook in míjn naam begaat Poetin afschuwelijke misdaden. Poetin is Rusland niet. Rusland voelt pijn en schaamte. In naam van mijn Rusland en mijn volk vraag ik de Oekraïners om vergiffenis. Al begrijp ik tegelijk dat alles wat ginder nu gebeurt niet te vergeven valt.