A Caverna - José Saramago (2000)

Naar aanleiding van eerdere boeken die ik van hem gelezen heb, ook aan dit boek begonnen.
Het kon mij niet zo pakken als bijv. Stad der Blinden, Alle namen. Nadat ik het boek uit had, gaf het mij een wat onbestendig gevoel. Wat heb ik nu eigenlijk gelezen? Wat wilde de schrijver duideijk maken? Op zich een kleine zelfstandige die de omgeving ziet veranderen en aan het oude blijft vasthouden, terwijl alles om hem heen verandert, is een interessant gegeven. Alleen de uitwerking hiervan ontgaat mij dan denk ik.

Het eerste boek dat Saramago uitbracht nadat hij de Nobelprijs had gewonnen. Ten onrechte komt de waardering hier op de site lager uit dan bij De stad der blinden en Alle namen (waarmee Het schijnbestaan een drieluik zou vormen). Wat mij betreft zit in deze roman juist alles wat Saramago uniek maakt, en ook levert het boek bij momenten de ontroering op die nog wel eens wil ontbreken.

Het verhaal zelf is wat mij betreft al zeer geslaagd. Het schijnbestaan is goed beschouwd een dystopische roman, maar de dystopie zit hier verscholen achter de roman (doorgaans is het andersom in dit genre). Cipriano Algor komt erachter dat zijn ambacht van pottenbakker plotsklaps obsoleet is geraakt. Hij verzint samen met zijn dochter een plan om zijn werk te kunnen voortzetten (en zijn leven zin te geven). Belangrijke verhaalingrediënten zijn de kleine familie om hem heen, een aarzelende romance en een adoptie-hond.
Terzijde: al eerder werd een hond (bij wie de verteller graag in de kop kruipt) op deze manier ten tonele gevoerd, namelijk in Het stenen vlot. En de liefde die een al ouder wordende man nog overvalt is eveneens een bekend Saramago-thema (denk met name aan Het verzuim van de dood), waarmee hij overigens zichzelf portretteert: hij huwde in 1988 de 28 jaar jongere vertaalster/journaliste Pilar del Rio die hem strikte voor een interview nadat ze Memoriaal van het klooster had gelezen...

Ondertussen ontspinnen zich tussen de personages uit Het schijnbestaan allerlei filosofische dialogen. Vooral die van Cipriano Algor met de chefs van Het Centrum (de dystopische samenleving) zijn zeer interessant. In het beroep van pottenbakker zit, net als in het schrijversbestaan, een soort goddelijke scheppingskracht vervat. Ook hierin vallen de hoofdpersoon en de schrijver dus een beetje samen.

Naast het verhaal zorgt de verteller zelf voor de nodige sjeu: de woordspelletjes en kleine wijsheden die Saramago in een constante stroom van interrupties kwistig rondstrooit zijn zoals altijd smullen geblazen. Het is niet alleen spelen met taal maar ook demonstreren waar taal het zicht op de werkelijkheid versluiert (of juist waar het zaken verduidelijkt). Vorm en inhoud dus, samengebald in elke zin.

En dan, tegen het einde, komt daar de twist die ik totaal niet zag aankomen: Plato's grot wordt tot ruwe werkelijkheid gemaakt. Verzin het maar. En het past wonderwel in de filosofische ondertoon van het boek. Sommigen zullen het slot misschien te expliciet vinden, maar ik heb daar geen moeite mee. Saramago heeft het recht om na zo'n prachtig gecomponeerde roman alle deuren dicht te slaan. Wat een schrijver.

Zonde. Dat is het woord dat bij mij opkomt aan het einde van deze roman. Ik was tot aan het voorlaatste hoofdstuk namelijk hooggestemd over dit werk, omwille van de wel zeer eigenzinnige en cynische, maar knappe Saramago-stijl, de knappe thematiek, de diepe menselijkheid, enz. Af en toe vond ik dat Saramago een beetje te ver ging en daarmee juist afbreuk deed aan zijn bijzondere stijl, maar dat nam ik voor lief. Tot aan het voorlaatste hoofdstuk. Dan was het plots of hij heel de opgebouwde sfeer kapot maakte, en vlug vlug een misplaatst "diep" einde aan zijn verhaal moest breien. De betoverende, gelaagde en suggestieve Saramago-sfeer was weg, als sneeuw voor de zon. En dat gevoel heb ik bij andere boeken van Saramago eigenlijk ook wel al gehad: hij lijkt zich van een bjzonder knap idee of uitgangspunt soms een beetje vlug vanaf te willen maken...
Los daarvan was ik verbaasd over de Nederlandse titel: waarom wordt "A caverna" niet gewoon vertaald met "De grot"? Voor de rest leek de vertaling me overigens wel prima.

Grappig hoe de Nederlandse titel eigenlijk al de "twist" aan het einde verklapt.

En dat einde zit nog steeds in mijn hoofd...fantastisch.

Mocht je nog gemotiveerd zijn, dan denk ik dat je het misschien meer in zijn jaren '80 werk moet zoeken. 'Memoriaal' of 'Ricardo Reis' met name. Die varen minder op een narratieve ongerijmdheid.

Wat bedoel je eigenljk met het "recht" van Saramago om "alle deuren dicht te slaan", eRCee ?
Bedankt voor je tip trouwens. Ik stond net op het punt Alle namen aan te vatten., Wat vind je daarvan?

Dat vind ik een van zijn grappigste, maar minder filosofisch of geengageerd en in dat opzicht wat meer vrijblijvend dan de twee door mij genoemde titels.

Met het einde van A caverna zorg Saramago ervoor dat er maar één interpretatie overblijft, je kan dus als lezer niet zelf speculeren hoe Het Centrum in elkaar zit bijvoorbeeld, daarmee slaat de schrijver alle deuren dicht. Maar het is in mijn ogen een gouden vondst.

Momenten van ontroering, zo beschreef eRCee het. Ook ik voelde dat bij mijn vierde Saramago. Het filosofische gekibbel tussen vader en dochter die niet zonder elkaar kunnen, de door de wereld uitgespuugde schoonzoon die het gevoel bij hen vindt dat het woord familie in essentie in zich draagt, de hond Gevonden als steun en toeverlaat van hun allemaal, en de weduwe die stille hoop moet verdragen omdat ze zelf geen initiatief durft te nemen. Een huiselijke roman is dit, dacht ik, waarin het pagina na pagina over niet veel meer lijkt te gaan dan een laatste wanhopige poging de onvermijdelijke moderne tijd niet te hoeven accepteren. Maar toen kwamen die laatste hoofdstukken. Ik wilde heel even mijn smartphone, die ik als zielsverwant bij me draag, uit het raam gooien. Ik wilde heel even mijn televisie, die het pronkstuk van de woonkamer is waar alle ogen naartoe getrokken worden, verplaatsen naar een secundaire kamer. En ik wil heel graag mijn halve boekenkast in mijn rugtas doen zodat ik morgenochtend alle glazige ogen in de trein een boek voor kan houden. Wat ik echter ga doen is starten met mijn nieuwe aanwinst Suttree van Cormac McCarthy en ook ik negeer iedereen om mij heen. Bestaat er een andere realiteit waarin mensen gewoon met elkaar praten?

Jaarlijks lees ik een boek van Saramago en het Schijnbestaan was ondertussen mijn 8e. In dit boek maakt Saramago zichtbaar hoe de moderne samenleving wordt gedomineerd door megalomane bedrijven. Hij beschrijft de ondergang van een ambachtelijke pottenbakkerij tegenover een modern winkelcentrum. Zo ontstaat een boek vol tegenstelling: oud-nieuw, kleinschalig-massa, ambachtelijk-industrieel. Tegelijk is het een boek vol filosofische bespiegelingen gebaseerd op Plato’s de grot. Saramago vraagt zich hoe onze voorkeuren, geluk, keuzes worden bepaald door het wereldbeeld dat we krijgen voorgeschoteld . Voeg daar een familiekroniek met een vleugje Kafka aan toe en je hebt een gelaagde roman. Opnieuw een zeer geslaagd boek van de Portugese Nobelprijswinnaar!