Literatuurwetenschap: Het Raadsel der Onleesbaarheid - Karel van het Reve (1979)

De tekst is hier te lezen.

http://www.karelvanhetreve.nl/ :
En ook in “Een grote bruine envelop: een keuze uit eigen werk” en, recent nog, in “Verzameld werk 4”. In die drie boeken is ook een hoofdstuk gewijd aan de nasleep van deze kwestie, met de veelzeggende titel “Wat waren zij kwaad”.

Dank voor de tekst. Uitermate scherp geschreven en goed leesbaar. Het zal ongetwijfeld hebben gewerkt toen het werd voorgedragen, het werkt ook puur als pamfletje om te lezen. Een aantal zeer rake opmerkingen en leuke invalshoeken, soms puur trollgedrag anno 1979. Wel stelt hij af en toe wat men had kunnen of moeten schrijven in hun wetenschappelijke kritieken; hij zet zijn gelijk als hoogste waarde neer en daarmee maakt hij zichzelf ook schuldig aan datgene waartegen hij juist ageert. Daarnaast had de inhoud net iets opbouwender gemogen - het is nu wel een vloeiend geheel maar soms wat van de hak op de tak zonder een heldere structuur.

Heheh, ik vind dit echt een geweldige tekst. Zowel inhoudelijk als qua stijl. Scherp, eigenzinnig, provocerend en ook nog eens zeer grappig:

Van een zin als de daarnet geciteerde zin van Lotman begrijp ik bijvoorbeeld twee dingen niet: ten eerste begrijp ik niet hoe iemand zo'n zin kan opschrijven, en ten tweede begrijp ik niet hoe iemand die zo'n zin opgeschreven heeft zich niet dezelfde avond nog verhangt.

39 jaar na dato lijkt Reves omineuze voorspelling dat de zaak over 50 jaar nog precies eender zal zijn, maar al te bewaarheid te gaan worden. Want wat een loden, en bovendien overbodige last, is het om allerlei Schriftgeleerden hun open deuren met jargon te zien maskeren, en wat is het jammer dat wetenschappelijke artikelen prachtboeken zo onfatsoenlijk weten te deconstrueren soms.

Ik denk dat er pas echt iets aan deze situatie kan veranderen, als alle academische deftigheid overboord wordt geworpen en academici boeken weer gaan lezen op een manier die gelijkt aan hoe ze boeken lazen in hun jeugd. Ervaring en fenomenologie zijn in deze denk ik de sleutelwoorden die tot vruchtbaardere resultaten moeten leiden. In plaats van studenten dood te gooien met allerlei theorieën, zou je tot de basis moeten komen. Je moet tegen eerstejaars zeggen; jij vindt Dostojevski goed? Schrijf maar eens waarom dan. 6 kantjes, over twee weken inleveren. Dan leer je iemand zijn gevoelsmatige ervaringen om te zetten in woorden, en dat is het nuttigste dat een literatuurwetenschap kan vermogen.

Karel van het Reve -Literatuurwetenschap: het raadsel der onleesbaarheid (retro-VPRO)
Dit is opmerkelijk.
Een liefhebber heeft de Huizinga-lezing van Karel van het Reve middels AI tot leven geroepen.

Het is eng echt, op het eerste gehoor, zo ook de introductie door omroeper Cor Galis. Natuurlijk zou Cor in werkelijkheid vanachter de echte microfoon in de Vpro-villa in deze aankondiging een bulderende schaterlach laten horen, gevolgd door een hoestbui. Het is dus een beetje 'clean', zo ook het hoge tempo van de lezing door de artificiële van het Reve waarin de leespauzes ontbreken.

Heel eerlijk: ik weet hoe A.I. ons bij de neus gaat nemen en al doet. Hier nog geheel met open kaart en voor commentaar vatbaar. Maar hoe lang nog kunnen we dat verschil nog opmerken? En wie weet welke stemmen uit het verleden op deze manier tot ons gaan spreken met heel wat minder onschuldige teksten?Over stroom- en koelwatergebruik van deze rekencentrales heb ik het dan nog niet.

Ik denk dat ik dit als grap wel kan waarderen, maar daar houdt het hopelijk mee op.

Ik heb vluchtig door het youtube-filmpje ‘gescrold’ en als ik het goed heb begrepen dan is de kern van zijn kritiek op de literatuurwetenschap dat die de eigenaardigheid bezit teksten te produceren over een object dat zelf al een tekst is welke oorspronkelijke tekst de ‘volmaakte’ is in de zin dat die precies in die vorm door de auteur is bedoeld zodat literatuurwetenschap niets kan toevoegen. In mijn eigen woorden: literatuurwetenschap is als het uitleggen van een mop en iedereen weet dat je dat beter niet kunt doen. Ik ben ook bang dat mijn teksten hier veelal neerkomen op een poging de mop uit te leggen, al pretendeer ik niet een literatuurwetenschapper te zijn maar meer als een filosoof naar die betekenis te gissen: het wezen van het woord dus tekst is immers dat het een betekenis heeft – en zeker een professioneel auteur heeft een bedoeling met zijn tekst – zodat ik me automatisch na het lezen van een roman me afvraag wat de auteur heeft willen zeggen met zijn boek (en mijn voorlopig antwoord schrijf ik op in een stukje). Nu geeft dat overigens ook de omgekeerde paradox: waarom zegt die auteur niet gewoon wat hij wil zeggen in bv. een filosofisch traktaat in plaats van die betekenis te verstoppen in een verzinsel (een verhaal dat niet echt is gebeurd)? Me dunkt dat de meerwaarde van literatuur z’n kunstzinnigheid is, dat is in de eerste plaats de eenheid van vorm en inhoud, zodat ik ook altijd aandacht besteed aan de stijl (de vorm) van een roman. Een roman als kunstwerk wil niet alleen de geest aanspreken met z’n betekenis (zoals filosofie doet), maar ook het gevoel in tweeërlei zin: esthetisch (het zegt niet alleen iets maar zegt dat ook op een mooie manier) en empathisch (het verhaal dient om je te kunnen inleven in de personages).

Nu kan ik inderdaad niets toevoegen aan de vorm van een roman – om esthetisch en emotioneel geraakt te worden moet je de roman zelf lezen – en in die zin heeft Hermans gelijk dat literatuurwetenschap een mislukte wetenschap is voor zover ze heeft geprobeerd het ‘schone’ van de schone letteren te verklaren. Wat dat betreft is het als met de beeldende kunst: men kan wijzen op bv. die eenheid van vorm en inhoud en in het algemeen dat alles in het werk een bedoeling heeft maar het blijft een onbeantwoorde vraag wat kunst eigenlijk tot kunst maakt. Als we dat zouden weten dan kunnen machines even goed kunstwerken maken. Wat overblijft is die bedoeling: wat heeft de kunstenaar willen zeggen (literatuur) of tonen (beeldende kunst)? En dat is nog niet zo makkelijk, want de meeste mensen hebben geen idee waar een verhaal, bv. Homerus’ Odyssee dat Nolan nu naar de bioscoop heeft gebracht, eigenlijk over gaat. Ik laat me wat dat betreft graag voorlichten door de (literatuur)wetenschappers waarbij ik zelf het leuk vindt om te proberen er nog eens vanuit mijn (filosofische) kennis iets aan toe te voegen. Daarbij is van belang dat kunstenaars zelf doorgaans weinig zeggen over wat ze met het werk bedoelen: met Van het Reve vinden ze dat het werk voor zich spreekt waarbij ze al dan niet intuïtief te werk zijn gegaan (Schopenhauer meende dat filosofie in wezen de wetenschap van de kunst is door die betekenissen op te sporen). En sowieso is het eigen aan kunst dat die betekenis niet vast staat, precies doordat het werk die niet uitspreekt en ook niet kan uitspreken (want het is geen filosofie), zodat meerdere interpretaties mogelijk zijn hetgeen een volmaakte basis vormt voor een wetenschap die soms wel en soms niet een consensus bereikt over de betekenis van een werk.

Tot zover mijn ‘literatuurwetenschap’…

Ik vraag me af of het wel zo is dat een auteur een bedoeling heeft met zijn tekst, en dat het aan de lezer is om die bedoeling te achterhalen. Zeker, vaak zal een auteur een duidelijke bedoeling hebben, maar het paradoxale is dat dat niet evenredig betere kunst oplevert. Of dat wanneer het als lezer lukt om de bedoelingen te achterhalen, dat dan van een bevredigender kunstwerk sprake is. Zo komt de door jou aangehaalde Nolan me voor als iemand die precies weet wat hij met zijn films wil vertellen, wat voor bedoelingen hij er mee heeft zogezegd. Wat het voor mij te afgeronde vertellingen maken, met te weinig ruimte voor eigen interpretatie. Ik denk dat een geslaagd kunstwerk in staat is die eigen interpretaties aan te wakkeren, wat die dan ook moge zijn. Het helpt dan des te meer als de schrijver geen bedoelingen wil overbrengen, maar het creatieve proces ‘laat gebeuren’ om te komen tot een werk dat de lezer stimuleert tot een eigen lezing. Natuurlijk is het wel heel leuk om die verschillende interpretaties na te gaan en al dan niet mee te wegen in je eigen beleving van het werk.

Je hebt gelijk met je paradox: juist als een schrijver een bedoeling heeft is het een slecht werk. Zoals Kant het kunstwerk al opvatte is dat innerlijk doelmatig (alleen in een absurdistisch werk gebeuren dingen ‘toevallig’ maar is dat dan weer juist met een doel gedaan) maar heeft het geen uitwendig doel (het kunstwerk is een afgesloten universum van betekenissen). Daarom verzwakte ik dat al door toe te voegen “waarbij ze al dan niet intuïtief te werk zijn gegaan” maar dat had ik scherper moeten formuleren.

Ik denk dat Kants kunstfilosofie dit verheldert. De kunstenaar schept vanuit zijn verbeelding een esthetisch idee dat hij als zodanig visualiseert maar dat niet eenduidig rationeel kan worden beschreven (voor een rationeel idee – bv. rechtvaardigheid – geldt het omgekeerde). Dat bedoel ik met intuïtief: de kunstenaar ontwikkelt bv. een idee van de liefde door een netwerk van beelden te geven. Dat esthetisch idee overstijgt het verstand – het kan niet worden gevangen in een begrip – maar dat verstand wordt wel aan het denken gezet: het zoekt evengoed naar het begrip van de tekst, ook al kan het niet tot een definitief of eenduidig begrip komen. In die zin kan over een kunstwerk worden ‘getwist’ want mensen slaan verschillende associaties en denkwegen in om de betekenis van een tekst te zoeken. Nu is geen enkele ervan de enige juiste maar ik denk wel dat de ene dieper en interessanter is dan de ander: blijven we bij de Odyssee, dan is denk ik de interpretatie dat de omzwervingen van Odysseus ook een zelfvervreemding en door zelfkennis uiteindelijk ook een thuis komen in zichzelf betekenen interessanter dan de oppervlakkige interpretatie dat hij als held obstakels overwint op weg naar huis. En omdat elke tijd zijn eigen context bevat voor interpretatie, geeft Nolan een gechristianiseerde interpretatie in de vorm van een psychologisch drama van schuld en loutering in plaats van een meer antieke interpretatie van een mythologisch drama van een verlicht geworden mens in strijd met de goden.

Ik weet niet goed wat literatuurwetenschappers doen, maar ik denk dat er niets mis is met een ‘twisten’ over de betekenissen van een tekst, ook al heeft de auteur er geen ‘eigen’ betekenis ingestopt. Door een esthetisch idee te visualiseren, heeft de auteur in feite onbewust eindeloos veel betekenissen erin gestopt die de liefhebber van de tekst er graag probeert uit te halen.

Om nog even terug te komen op voorgaande: de auteur werkt met beelden en woorden maar denkt zelf natuurlijk ook na over zijn werk en heeft wel een bedoeling ermee in de innerlijke zin waardoor hij geen willekeurige reeks elementen presenteert maar die beelden, woorden en volgorde selecteert waardoor het geheel naar een idee wijst. Zo zijn het geen willekeurige avonturen die Odysseus beleeft maar vallen ten minste twee zaken op. De eerste is dat Odysseus met list de barbaarse monsters overwint waardoor het menselijk verstand of de beschaving de brute kracht van de natuur of onbeschaafde overwint. Me dunkt dat Homerus en zijn toehoorders en ook de moderne lezer dat niet zal ontgaan (en dat Homerus met dat idee de avonturen heeft geconcipieerd). De tweede is dat het natuurlijk een moeizame reis naar huis betreft. Verbanning was bij de oude Grieken de zwaarste straf en Odysseus lijkt gedoemd te zwerven als straf van de goden. Dat Homerus dit zelf ook als de kern zag, blijkt uit de eerste, bewust dubbelzinnige woorden van het epos die beide aspecten uitdrukken: Aνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον. Het eerste woord ‘de man’ (Aνδρα) slaat op Odysseus die niet bij zijn naam wordt genoemd maar wordt aangeduid met de ‘veelgewende’ (πολύτροπον) welk vele draaien zowel slaat op zijn vindingrijkheid of vele listen als op zijn vele omzwervingen in plaats van recht naar huis te gaan. Dat hij niet bij naam wordt genoemd is opvallend – de Ilias opent ermee dat de wrok van Achilles wordt bezongen – en houdt verband met het spel met identiteit dat opnieuw beide genoemde aspecten meebrengt: de goden zijn sterk zoals Achilles sterk is (Odysseus’ opponent is de god Poseidon die wordt aangeduid met ‘de aardschudder’) maar ook vaak listig in hun bedrog dat vaak de vorm van een vermomming dus een verborgen identiteit heeft en Odysseus is in dat opzicht een rivaal van de goden waarbij hij ook als zwerver geen identiteit heeft (gastvrijheid is een motief in het verhaal waarbij men de vreemdeling dus onbekende eerst dient te verzorgen alvorens naar zijn naam te vragen). In het bekende avontuur met de cycloop speelt Homerus ook met die dubbelzinnigheid: de cycloop wil zeggen “niemand (μὴ τίς) vermoordt me” maar de luisteraar hoort “list (μῆτις) vermoordt me”.

Kortom, me dunkt dat een auteur niet geheel intuïtief of onbewust z’n woorden en beelden plaatst maar zelf al een idee heeft wat hij wil uitdrukken – in die zin een bedoeling heeft met het verhaal – en daarvoor ook de geschikte woorden en beelden kiest. Maar anders dan in de filosofie is het geen logisch verband dat hij nastreeft maar is het een bewust spel met beelden en woorden dat om die reden qua interpretatie of bedoeling een ‘open’ inhoud heeft.

Ik ben zelf helaas te weinig creatief aangelegd om uit eigen ervaring te kunnen duiden hoe dat nu zit met die bedoelingen en intuïtie in het creatieve proces. Maar uit bijv interviews met kunstenaars over inspiratie en het creatieve proces, is mijn beeld dat intuïtie wel degelijk een doorslaggevend element is. Daarna vindt vast en zeker rationalisering plaats, waarom voelt een inval goed en hoe past dit in het geheel. Volgens mij blijft dat ook voor de kunstenaar rationeel vaak deels ongrijpbaar, waarmee die enigszins in hetzelfde schuitje zit als later de toeschouwer of lezer. Het valt me op dat kunstenaars meestal niet genegen zijn hun eigen werk te duiden of te verklaren. Vaak onder het mom dat ze het niet willen invullen voor de ontvanger, maar ik denk evengoed omdat ze niet altijd een volledig sluitende lezing hebben.

Deels gaat het wellicht gelijk op met wat de filosoof (en de literatuurwetenschapper?) tracht, waarbij het grote verschil is dat die (na de inspiratie) juist wel tot een rationele doorgronding wil komen en, vooral, zijn bedoelingen zo zuiver mogelijk wil formuleren. Een groot verschil met de kunstenaar. Maar goed, ook dit stel ik zomaar zonder enige ervaring met dit vakgebied…