Two Concepts of Liberty: An Inaugural Lecture Delivered before the University of Oxford on 31 October 1958 - Isaiah Berlin (1958)
Alternatieve titel: Twee Opvattingen van Vrijheid
Engels
Ideeënliteratuur
57 pagina's
Eerste druk: Clarendon,
Oxford (Verenigd Koninkrijk)
In zijn opstel ‘’Twee opvattingen van vrijheid’’, dat hij in 1958 als oratie uitsprak bij zijn aanstelling aan de universiteit van Oxford, maakt Berlin onderscheid tussen positieve en negatieve vrijheid, een onderscheid dat sindsdien grote invloed heeft op het denken over vrijheid en gelijkheid. Berlin betoogt dat positieve en negatieve vrijheid twee concepten zijn die tegenstrijdig zijn. De eerste opvatting houdt zich bezig met de vraag: wat mag ik doen of zijn? Positieve concepten gaan er vanuit dat vrijheid alleen bereikt wordt wanneer een collectief (kerk of staat) de mensheid bevrijdt van haar slechtste aspecten. Dit neigt volgens Berlin naar totalitarisme. De tweede opvatting met de vraag: door wie word ik geregeerd (zeg maar: in bedwang gehouden)? Negatieve concepten beargumenteren juist dat vrijheid bereikt wordt als individuen maximale vrijheid krijgen van externe factoren. Daarnaast betoogt Berlin ook tegen het rationalisme van de Verlichting, omdat dit rationalisme niet in staat is om te voorzien in pluralisme van waarden. Isaiah Berlin is een overtuigd pluralist: pluralisme is humaner omdat het de mensen niet, zoals systeembouwers dat doen, uit naam van een of ander ver of incoherent ideaal van veel van de dingen berooft die zij onontbeerlijk vinden als niet-voorspelbare zelf handelende mensen.
Daarnaast beschrijft deze filosoof de manieren waarop men vrijheidsbeperking herdefinieerd als een uiting van vrijheid. Als je als individu niet kan bereiken wat je wilt, kun je kiezen slechts te willen wat je kunt bereiken. Berlin noemt deze houding een innerlijk citadel. Naargeestiger zijn de pogingen om vrijheid te definiëren als rationele zelfverwezenlijking. Ouders beknotten de vrijheid van hun kinderen zodat deze zichzelf niet beschadigen. Een machtshebber kan op vergelijkbare wijze de vrijheid inperken omdat de ware zelf van de zijn onderdanen zo meer vrijheid krijgt. Dit is paternalistisch. De machthebber betoogt beter te weten dan zijn onderdanen hoe vrijheid dient te worden benut. De drang om te worden erkend in overeenstemming met de innerlijke beleving, wordt tot slot vaak hergeformuleerd als een gevecht voor vrijheid. Het is juist een van de belangrijkste redenen waarom men vrijheidsbeperkingen tolereert.
Berlin concludeert uiteindelijk dat het idee, dat er een perfecte harmonie bestaat tussen al deze verschillende interpretaties van ‘vrijheid’, een uiterst destructieve gedachte is. Vrijheid vergt een voorlopige balans, onder meer met andere idealen als rechtvaardigheid. Het is een onmogelijk richtsnoer dat noopt tot pragmatisch pluralisme. Het pluralisme dat Berlin voorstaat, resulteert in ieder geval in een verdomd interessant betoog. Veel tendensen die deze filosoof beschrijft, zie je nog steeds terug. Alleen daarom al is dit een van de meer indrukwekkende boeken die ik dit jaar las.
