Solaris - Stanisław Lem (1961)

Ik ben er in begonnen, maar ik moet zeggen dat ik het niet heel erg lekker geschreven/vertaald vond. De nadruk ligt nogal op de filosofie achter het verhaal, in plaats van het verhaal zelf.

Toch maar eens uit proberen te lezen.

Nadat ik recent de film van Soderbergh had gezien was ik zeer nieuwsgierig geworden naar dit boek.

Helaas viel het me allemaal wat tegen. De vertaling was niet al te best en zo nu en dan liepen de zinnen werkelijk voor geen meter. De filosofische stukken over de planeet Solaris waren niet erg boeiend en ronduit pretentieus. Wat scheikundig/wiskundig geneuzel overgoten met een misplaatse wetenschappelijke saus. Het was echt worstelen om door die pagina's heen te komen.

Wat echter wel overeind blijft was het menselijke aspect. De verhaalijn met het personage Harey was zeer boeiend maar helaas iets te summier en ook onsympathiek om de nare smaak van al het wetenschappelijk geneuzel weg te spoelen.

Al met al ben ik blij dat ik het boek gelezen heb maar als ik heel eerlijk ben zet ik liever de film van Soderbergh nog eens op.

Science Fiction neem ik zelden ter hand, en bij het lezen van Solaris weet ik weer waarom dat is. De moeite die een schrijver zich moet getroosten om een abstracte wereld, met eigen logica en natuurwetten te schetsen, vertaalt zich in ellenlange oninteressante technische stukken. In dit geval had eea wel wat eleganter ingekleed kunnen worden, dan de hoofdpersoon telkenmale naar de bibliotheek af te laten dalen en samenvattingen van onderzoeksliteratuur te laten geven. Dit is het grootste punt dat vóór Tarkovsky’s verfilming pleit; voor hem is dit bijzaak, en heeft hij de voorsprong te kunnen visualiseren. De verfilming kan daardoor poëtischer van aard zijn, de roman is feitelijker, technischer, filosofischer (en speelt zich enkel in de ruimte af).

Als roman is het verder wel een buitengewoon intelligent en intrigerend werk. Het idee van intelligent buitenaards leven dat zo ondoorgrondelijk is dat het vanuit de menselijke context niet te bevatten is, spreekt mij wel aan. De strijd ertegen vindt niet plaats met wapens, maar is een puur intellectuele krachtmeting. Het heeft iets geweldig tragisch dat de mens hier bestreden wordt doordat zijn grootste zwakheden getriggerd worden; zijn aan het onderbewustzijn ontsproten obsessies. Dat maakt de verhouding tussen Kris en Rheya, de gegenereerde 'visitor', zo fascinerend. Op emotioneel niveau regeert het intense verlangen, op rationeel niveau de schaamte zich door een dergelijke obsessie te laten leiden. Onderzoeker Snow verwoordt de heersende strijd treffend: "Only 2% of mental processes are conscious. That means it knows us better than we know ourselves. We've got to reach an understanding with it". Aan het eind van de roman wordt een link gelegd naar een Godsbegrip, wat me in eerste instantie wat vergezocht overkwam. Waarin ik zelf echter wel parallellen zie, is dat Solaris de beperktheid van het menselijke bevattingsvermogen blootlegt. Zowel over buitenaards leven als over hogere machten zijn we gewend te denken vanuit onze eigen referentiekader. Daarbij te weinig rekening houdend dat dergelijke machten, voor zover bestaand (en zelfs dat is al een door de beperkte menselijke geest opgelegd criterium), wel eens in heel andere vormen kunnen blijken te werken dan we voor mogelijk houden. Dat Kris kiest voor het bevattelijke, het menselijke, verbaast dan ook niet en wil ik best als symbolisch zien in deze context. Alles bij elkaar een bijzonder knappe roman die er in slaagt ingewikkelde concepten te vertalen naar een aansprekend verhaal met dramatische werking (al is de film in dit laatst aspect beslist beter).

Solaris wilde ik, door de zeer indrukwekkende Tarkovskyfilm, al een tijdje lezen. Het boek vind ik niet zo sterk als de film, maar desalniettemin is het originele verhaal van Stanisław Lem ook heel intrigerend. Twee dingen vallen mij in positieve zin op.

Ten eerste vind ik de wijze waarop Lem de wetenschappelijke discussies rond Solaris beschrijft erg interessant. Bepaalde argumenten/beschrijvingen lijken soms (welhaast) religieus van aard (Bijv:"an unkown number of cranks and ignorant fanatics toiled at their fumbling researches with a greater enthusiasm than any which had animated the old prophets"). Volgens mij wil Lem laten zien dat de mens, die met iets onbegrijpelijk wordt geconfronteerd, terugvalt op religieuze argumentatie en tribalisme. Hetgeen Snow eigenlijk ook in het laatste hoofdstuk zegt. Ten tweede blijkt uit dit boek een stuk duidelijker dat 'Solaris' een grote traumametafoor is. De beschrijvingen van de planeet doen soms aan een brein denken (Bijv: "First the process of creation freezes momentarily; than there is panic,") en in wezen herleeft Chris in dit verhaal (steeds) weer de zelfmoord van zijn vrouw. Net als bij een herinnering vergeet men bepaalde feiten en blijft slechts de essentie, in dit geval als een soort plaaggeest, over.

Ik heb het boek eenmaal aandachtig doorgelezen, maar daar zal het waarschijnlijk niet bij blijven. Het is een opmerkelijk gelaagd verhaal, dus waarschijnlijk ontwaar ik naar verloop van tijd nieuwe inventieve details. De bovenstaande berichten doen mij in ieder geval al uitkijken naar een tweede lezing.