Moby-Dick - Herman Melville (1851)

Eindelijk uit, het kreng. Ik worstel en kom boven.

Tsja, de klassiekerstatus van dit boek is wel begrijpelijk. Moby Dick heeft ontegenzeggelijk kwaliteit. De uitgekiende compositie, de soms toneelachtige scenes (ook aangeduid door choreografische aanwijzingen) en de fraaie beeldtaal en metaforen bijvoorbeeld.

Toch, ondanks deze kwaliteit, vind ik het boek niet bepaald goed. Moby Dick is simpelweg te langdradig en te hoogdravend. Ellenlange beschrijvingen en onontwarbare gedachtenkluwen halen niet alleen de vaart uit de roman, tevens verminderen ze het leesplezier. Ik moest me echt vastbijten om dit boek uit te krijgen.
Daarbij zijn de personages bedroevend mager uitgetekend. In het begin ligt er nog wel nadruk op Ismael (de verteller) en zijn boezemvriend, maar na verloop van tijd spelen deze personages nog nauwelijks een rol. Of slechts als archetype, zoals ook kapitein Achab en de drie stuurmannen. Hierdoor verdrink je soms in een woordenvloed zonder duidelijke richting en stuur.

Opvallend vond ik overigens nog dat het boek doorspekt is met bijbelverwijzingen en halve citaten. Ik denk dat ik niet eerder een roman las die hier zo van wemelt. Had Melville iets met het christendom?

Moby Dick is zeker een knap boek. Het wekt zelfs interesse en bewondering voor de walvis. Maar de roman schiet hopeloos tekort als het aankomt op leesplezier en emotionele lading. 2,5*

Moby-Dick is een rijke roman waarin je als lezer wordt ondergedompeld in het leven van de walvisvaart en waar je ondertussen aan het denken wordt gezet over thema's als racisme, geloof, homoseksualiteit, obsessie, wraak en natuur. En dat wordt gebracht door middel van prachtige zinnen en subtiele humor.

Dat er hierboven veel wordt geklaagd over langdradigheid, is goed te begrijpen. Er wordt veel uitgelegd over de walvisvaart en ondanks dat deze stukken soms flink doorbijten zijn, dragen ze absoluut bij aan de sfeer, het begrip en de climax van het boek. Deze climax valt inderdaad erg laat, maar is misschien juist daardoor erg sterk.

Zo, dat was een lange zit - maar het zit erop.
Ik heb zeker geen spijt dat ik Moby-Dick heb gelezen maar dit is niet een boek dat ik snel zal herlezen of anderen zou aanraden. De eerste paar hoofdstukken vielen mij alles mee, de schrijfstijl van Melville in dat gedeelte vond ik erg aangenaam. Bovendien was daar natuurlijk de belofte van een groot avontuur.

Wanneer het schip echter op volle zee zit, gaat het tempo sterk omlaag. Vreemd genoeg zijn het niet die ellenlange uitweidingen over de anatomie van de walvis of tradities binnen de walvisjacht die het lezen van dit boek voor mij zo moeizaam maakten. Deze stukken vielen best nog wel te doen, vond ik, ook al heb ik tot nog toe nog nooit enige interesse in walvissen bij mezelf bespeurd. Hoe dan ook, waar ik wél moeite mee had zijn de monologen die de verschillende personages stuk voor stuk staan te geven. Wellicht trekt dat andere mensen aan, maar ik raak al snel geërgerd wanneer iedereen steeds met zichzelf aan het praten is, elke paar woorden onderbroken door een 'O! of 'Hmm' en doorspekt met uitroeptekens.

Verder mis ik iets in dit boek - ook al heeft het meer dan 600 pagina's. Na de eerste paar hoofdstukken verdwijnt Ismaël, die de hoofdpersoon leek te zijn, volledig uit het beeld en komt hij alleen nog maar opdraven om zijn kennis over de walvis tentoon te spreiden. Een iets actievere rol in het plot had geen kwaad gekund. Daarnaast weten we wel van alles over walvisjagen in het algemeen, maar nog vrij weinig over het alledaagse leven aan boord. Hoe slapen en eten de matrozen, hoe gaan ze met elkaar om? Hoeveel matrozen zijn er eigenlijk? Waarmee vullen ze de dagen dat ze niet walvissen aan het slachten zijn? En Ismaël en Queequeg zijn beste vrienden, maar waaruit blijkt dat? Volgens mij wisselen ze geen woord meer als het schip eenmaal uitgevaren is. Ik mis hier het plot.

Gelukkig is daar nog de monomane kapitein Achab en de eerste stuurman Starbuck die het verhaal een duw geven. Starbuck lijkt als enige de waanzin van de jacht op Moby Dick in te zien en worstelt met zijn gehoorzaamheid aan zijn kapitein. Achab lijkt in de loop van de tijd zijn eigen waanzin in te zien, maar voelt dat het al te laat is om nog om te keren. De scène tussen de twee voordat de uiteindelijke jacht begint is erg mooi - vooral omdat het einde dan al in zicht is en je wel kunt vermoeden hoe dat einde zal zijn (ik in ieder geval). Over het einde zelf heb ik dan ook weinig te klagen, behalve dat het misschien een beetje kort was. Honderden bladzijden hebben we hier naar toe gewerkt, en dan is het ineens voorbij voordat je het weet. Maar goed, inhoudelijk vind ik het prima - een tragisch einde maakt voor mij een boek altijd stukken beter, en dit is een fantastisch tragisch einde - en de epiloog maakt het helemaal af.

Al met al blijf ik met gemengde gevoelens achter. Het boek mist mijns inziens aan plot en heeft te veel theatrale monologen. Het einde en de beschrijving van bepaalde personages maken het één en ander goed. In totaal dan maar 3,5 sterren.

Heb drie jaar erover gedaan om dit boek uit te lezen. Niet omdat ik het slecht vond maar omdat ik tijdens het lezen van dit boek constant lange periodes had waarin ik totaal geen zin had om te lezen. Heb zelden een boek gelezen met zo'n dreigende opbouw als in dit boek. De hele tijd zit je maar te wachten wanneer er ergens een glimp van Moby Dick te zien is of wanneer die zijn vinnen weer eens boven water laat zien. Daartussenin spelen zich de meest vreemde situaties af op het dek van het schip, sprekend in een bizarre taal of dialect of wat het dan ook was waardoor ikzelf mijzelf heel vaak afvroeg wat ik nu net precies had gelezen. Het moet je liggen denk ik. Het verhaal vond ik erg sterk uiteindelijk en dat kwam mede door de opbouw en de bizarre personages, maar mijn god man; wat leest dit boek traag zeg, nog trager als dikke stront dat door een trechter heen loopt. Toch geef ik het nog een mooie vier sterren maar ik zou het niet snel nog een keer meer lezen.

In mijn niet aflatende strijd om de Great American Novels te leren appreciëren, of ten minste te begrijpen waarom deze de tand des tijds lijken te overleven, was ditmaal Moby Dick aan de beurt.

Het begin kon me bekoren. We krijgen de verteller Ismael aan het woord, die voor het eerst op walvisjacht zal gaan. Een gewone man in een ongewone situatie, daar kan je me altijd voor vinden. Alvorens het verhaal echter van wal steekt , krijgen we nog een fantastisch beeld van de ruwe tijd waarin dit verhaal zich afspeelt. Vervolgens leert Ismael harpoenier Queequeg op een, laat ons zeggen, hoogst ongewone manier kennen. Leuke scène, goed voor het verhaal, dacht ik dan.

Maar... het vervolg van het boek komt nooit terug op deze vriendschap. Beide personages worden af en toe wel vermeld, maar hun vriendschap is nu blijkbaar onbestaande. Sterker nog: ik kreeg meermaals het gevoel dat verteller Ismael vervangen werd door Melville. Je start het verhaal met iemand die totaal onervaren in de walvisvaart is en enkele pagina's later vertelt hij, zonder overgang, de meest specifieke details over de walvis, vaak uit eigen ervaring.

De rest van het verhaal is dan een behoorlijk lange zit. Ik hield vol omdat ik natuurlijk wou weten hoe het Moby Dick en - misschien nog meer - kapitein Ahab (in mijn versie Achab) zou vergaan. Wat ik al opgepikt had van het verhaal beloofde me op de typische Amerikaanse literatuurbesprekingen enorme dingen. Zo zou Moby Dick symbool staan voor God en Ahab voor de mens. Het verhaal zou dan de onmogelijkheid uitbeelden van de één om de ander te vinden, laat staan uit te schakelen. Tja, als je meer luid en lang genoeg schreeuwt, krijg je alles verkocht, denk ik dan.

Op het einde jagen ze dan 3 dagen op Moby Dick en dat wordt er in een paginaatje of 20 door gehaspeld. Ik begrijp dat een deel van het boek gaat over de wachttijd tot wanneer ze de walvis vinden, maar nergens voel ik de ellende van de bemanning. Het heeft een heel erg "het zal wel" gevoel voor mij.

Conclusie: als je veel boeken leest, kan je even goed eens een Moby Dick op het menu voorzien. Het is eens wat anders. Maar als je beperkt qua tijd boeken uitkiest, zijn er heel wat leukere en diepgaandere boeken te vinden.

3.5*

Herman Melville zag het groots. Hij schreef een grote Amerikaanse roman over een reusachtige zeereis en de jacht op een kolossaal dier. Het is als de bedevaart naar Santiago de Compostella. Het onderweg zijn is belangrijker dan het einddoel.

Het schip vertrekt van Nantucket, een eiland in Massachusetts dat tot op vandaag een walvis met een harpoen op z'n vlag heeft. De kortste weg naar de Stille Oceaan zou via Kaap Hoorn zijn, maar rekening houdende met het jachtseizoen kiezen ze voor de langere route langs Kaap de Goede Hoop.

De openingszin maakt meteen duidelijk dat Ishmael het zeeavontuur overleefd heeft en het dus na kan vertellen. Dat doet hij in een breedvoerige stijl, in lange zinnen met een muzikaal ritme en een rijke woordenschat.

Melville had een puriteinse achtergrond. De tekst zit dan ook vol met verwijzingen naar de Bijbel: het zeemonster Leviathan, de zondvloed... Het begint al op het vasteland met een donderpreek over Jona en de walvis. Verrassend genoeg is Ishmael bereid om mee te bidden tot het heidense idool van Queequeg, een primitieve wilde van een fictief Polynesisch eiland.

Kapitein Ahab is een tragische held, een autoritaire figuur, een monomaan, een geobsedeerde excentriekeling. Z'n kunstbeen is gemaakt van walvisivoor. Het is irrationeel om wraak te willen nemen op een dier. In de ogen van Ahab vertegenwoordigt de witte potvis (sperm whale) echter een kwade oerkracht of de chaos van de natuur. Hij heeft er ontzag voor, maar wil hem ook verslaan. Het is een kosmische strijd.

In de didactische hoofdstukken etaleert Melville z'n kennis van de cetologie. Vreemd genoeg noemt hij de walvis een vis, hoewel hij warmbloedig is en longen heeft. Anatomie en praktische toepassingen bespreekt hij uitgebreid. Van walschot, een substantie in de schedel, werd kaarsenwas en lampolie gemaakt. Ambergris werd uit het darmstelsel gewonnen om in parfums te gebruiken. Van Greenpeace of een verbod op walvisvangst was toen nog geen sprake.

Zowel de hoge sterren als de lage sterren als de beoordelingen daartussen kan ik alle wel vrij goed volgen. Dit is namelijk een heel goed boek in opzet (met een stuk romangedeelte en een stuk encyclopedie), allerlei hoofdstukken die ook stuk voor stuk los te lezen zijn soms, een enorm bereik aan verschillende stijlen, de metaforen, de verwijzingen met de Bijbel en vooral hoe de walvisvaart in alle aspecten wordt behandeld. Leerzaam dus. En itrigerend vooral. Dit alles is wel wat literatuur boeiend maakt en ik kan me goed indenken dat dit boek enorm van invloed is geweest op latere schrijvers. Maar...Het boek is ook meestentijds niet echt een leuk of mooi boek.

Mijn versie telde ruim 600 pagina's. De eerste 200 pagina's betrof het vooral plot, sfeerzetting, uitdieping van de personages, het optekenen van een beginnende vriendschap met her en der wat boeiende informatie over de walvisvaart. Korte essays haast. Erg mooi én leuk om te lezen en echt te verdwalen in de ijskoude kuststadjes in het noorden van Amerika.

De volgende 400 pagina's kennen hoogstens nog 100 bladzijden plot en dan vooral heel beschrijvend zonder echte sfeer erbij, zonder verdere uitdieping van personages. De rest betreft vooral een leerboek over walvissen en de jacht erop. Soms enorm boeiend en elk hoofdstuk is haast los te lezen, maar het maakt wel dat het boek en de plot nauwelijks nog interesse wekken en daarmee inherent ook de overige delen niet echt meer. Het was soms wel worstelen om weer te lezen omdat dit boek als roman nergens meer boeit.

3,5*.