1933 - Philip Metcalfe (1988)
mijn stem
4 stemmen
Engels
Historisch
316 pagina's
Eerste druk: The Permanent Press,
New York (Verenigde Staten)
We zijn in Berlijn anno 1933, we leven het leven van Metcalfes hoofdpersonen via dagboekfragmenten, brieven en memoires. We krijgen toegang tot ambassades, vergaderingen, feesten, complotten. We zijn in de huizen, de straten, in de cafés en de hotels - het smeult en het brandt om ons heen. En diep in ons bewustzijn is er de wetenschap dat alles zal uitlopen op de totale verwoesting. Maar over dat laatste zwijgt de auteur - hij weet dat de lezer het weet, maar hij wil zich concentreren op dat ene jaar, waarin de complexe werkelijkheid nog alle kanten uit zou kunnen gaan.
0
geplaatst: 11 juli 2014, 14:06 uur
Geweldig boek wat een heldere kijk op de chaotische eerste dagen van het derde rijk laat zien.
1
geplaatst: 16 oktober 2025, 13:27 uur
“Een magistraal en hoogst actueel boek, dat iedereen moet lezen,” luidt de lofuiting van Adriaan van Dis, die ik eerder aanhaalde. Deze quote prijkt op de omslag van de herdruk uit 2017 van 1933, uitgegeven bij de Nederlandse uitgeverij Balans. Het originele werk van schrijver Philip Metcalfe dateert van 1988.
Deze nieuwe uitgave verscheen in de nasleep van de overwinning van Donald Trump tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016. Het gevoel van onthutsing en onrust na deze politieke ontwikkeling deed velen terugdenken aan de roerige jaren dertig in Europa, en vooral aan Nazi-Duitsland. Uitgeverijen sprongen hier handig op in. Toch lijkt deze opschudding, slechts enkele jaren later, alweer ver achter ons te liggen. (Dit schreef ik tijdens de presidentschap van Joe Biden en er toen nog geen aanleiding was om te denken dat Trump alsnog een tweede termijn als president zou dienen.)
Wat ik toen nog niet wist, was dat Philip Metcalfe op 23 april 1989 te gast was in het televisieprogramma Hier Is… van Adriaan van Dis. Dit ontdekte ik tijdens de zomer van 2021 bij het bekijken van de DVD-box van dit legendarische boekenprogramma. In het interview vertelt Metcalfe het opmerkelijke verhaal achter het schrijfproces van 1933.
Om voldoende tijd te hebben voor het intensieve lees- en onderzoekswerk, maar ook om zijn rekeningen te kunnen betalen, nam Metcalfe een baan aan als brugwachter in het rustige Oregon, een staat die in zijn woorden bijna lethargisch was. In zijn kleine kantoor hield hij zijn onderzoeksarchief bij en liep hij slechts vijf minuten naar buiten om voor de zeldzame boot die passeerde de brug open te zetten. Toen hij het manuscript uiteindelijk bij uitgeverijen aanbood, werd zijn levenswerk liefst 79 keer (!) afgewezen voordat het werd geaccepteerd. Dit getuigt van een bewonderenswaardig doorzettingsvermogen, en het boek werd uiteindelijk een succes.
De titel 1933 verwijst natuurlijk naar het turbulente jaar waarin de nazi’s in Duitsland de macht grepen, met 30 januari als ijkpunt: de dag waarop Adolf Hitler tot Rijkskanselier werd benoemd. Op 27 februari volgde de brand in de Rijksdag, die de nazi’s aanvoerden als reden om hard op te treden tegen hun politieke tegenstanders. Vanuit het perspectief van vijf vrij onbekende maar hooggeplaatste ooggetuigen beschrijft Metcalfe de geleidelijke ontmanteling van de Weimarrepubliek. Een korte introductie van deze getuigen:
1. William Dodd, de pas benoemde Amerikaanse ambassadeur. Als liberale democraat moest hij een tegenwicht bieden tegen de autocratische tendensen en het oplopende antisemitisme in Duitsland. Zijn diplomatieke onschendbaarheid bood Duitse politieke tegenstanders bescherming.
2. Martha Dodd, de dochter van William, die aanvankelijk verliefd werd op Duitsland en zelfs een tijdlang de grillen van Hitler verdedigde. Dit veranderde na de Nacht van de Lange Messen in 1934. Martha onderhield meerdere affaires met hooggeplaatste nazi-figuren, waaronder de twee volgende ooggetuigen.
3. Putzi Hanfstaengl, de flamboyante perschef van Hitler, verantwoordelijk voor zijn propaganda en public relations. Zijn kosmopolitische levensstijl gaf hem een uitgebreid internationaal netwerk, onder meer met buitenlandse diplomaten.
4. Bella Fromm, een joodse societyjournaliste met onweerstaanbare charme, die aanwezig was bij vele feestelijke gelegenheden van hooggeplaatste politici, inclusief Hitler zelf. Zij ervoer de gevolgen van het joodse beroepsverbod en de groeiende censuur onder propagandaminister Goebbels.
5. Rudolf Diels, de eerste chef van de Gestapo, de geheime politie onder Hermann Göring. Zijn eigenzinnige aanpak, waarbij hij regelmatig inging tegen de meedogenloze SA en het SS-elitekorps onder Himmler en Heydrich, zorgde voor spanningen. Zo liet hij bewust berichten over SS-wreedheden uitlekken naar buitenlandse pers om Hitler te bewegen de SS te beteugelen. Ondanks zijn ambities leek Diels ook enig moreel besef te hebben:
“De alwetende Diels, de best geïnformeerde man van Duitsland, moest van buitenlandse verslaggevers horen wat er in zijn eigen gevangenissen gebeurde.” Hierdoor blijft hij een raadselachtige en intrigerende figuur binnen het verhaal.
Interessant is dat, hoewel de binnenlandse Duitse pers in 1933 al streng was gecontroleerd, er via buitenlandse media nog relatief onbelemmerd informatie naar Duitsland doordrong. In het interview met Van Dis vertelde Metcalfe hoe verbaasd hij was over de hoeveelheid relevante informatie die hij in de archieven van The New York Times aantrof.
Een akelig hoofdstuk in 1933 heet ‘Martelkelders’, waarin de gruwelijkheden rond advocaat dr. Hans Litten worden beschreven. Litten had Hitler tijdens het Bierkellerputsch-proces van 1923 scherp ondervraagd en werd nadat Hitler aan de macht was gekomen daarvoor gestraft. Hij werd in de gevangenis van het concentratiekamp Sonnenburg zwaar mishandeld door de Gestapo (pag. 255-257):
“Littens eens gladde, jongensachtige gezicht was nu verwilderd, hologig en scheef. Zijn kaak en jukbeen waren gebroken, tanden kwijt, gehoor beschadigd en zijn gezichtsvermogen verminderd. Zijn been was gebroken en verkeerd gezet.”
Na zware folteringen poogde hij zelfmoord te plegen, maar overleefde dit en onderging nieuwe verhoren en mishandelingen. Zijn situatie was zo schrijnend dat medegevangenen weigerden celgenoot te zijn, en zelfs gedwongen werden hem te mishandelen:
"(...) Daarop nam hij vergif in en sneed zijn polsen door. Hij kwam echter weer bij in de ziekenzaal van de gevangenis in Moabit en kreeg te horen dat zijn ‘ondervragingen’ zouden worden voortgezet.
In Brandenburg begon Littens lijden weer van voren af aan. Zo verschrikkelijk waren de afranselingen die hij daar kreeg, dat geen van de andere gevangenen een cel met hem wilde delen. Gevangenen die cliënten van hem waren geweest, werden gedwongen hem in het gezicht te slaan, waarna de ernstig gewonde advocaat in een poel urine werd gegooid.”
Het boek laat zien hoe de afbraak van de Weimarrepubliek en de opkomst van het naziregime stapsgewijs verliepen en vooral hoe deze schaduwzijden van de geschiedenis vanuit verschillende persoonlijke perspectieven werden beleefd.
Ik was van plan om de memoires van deze vijf ooggetuigen eens op de site te publiceren, zodat meer mensen zich kunnen verdiepen in deze aangrijpende periode.
Deze nieuwe uitgave verscheen in de nasleep van de overwinning van Donald Trump tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016. Het gevoel van onthutsing en onrust na deze politieke ontwikkeling deed velen terugdenken aan de roerige jaren dertig in Europa, en vooral aan Nazi-Duitsland. Uitgeverijen sprongen hier handig op in. Toch lijkt deze opschudding, slechts enkele jaren later, alweer ver achter ons te liggen. (Dit schreef ik tijdens de presidentschap van Joe Biden en er toen nog geen aanleiding was om te denken dat Trump alsnog een tweede termijn als president zou dienen.)
Wat ik toen nog niet wist, was dat Philip Metcalfe op 23 april 1989 te gast was in het televisieprogramma Hier Is… van Adriaan van Dis. Dit ontdekte ik tijdens de zomer van 2021 bij het bekijken van de DVD-box van dit legendarische boekenprogramma. In het interview vertelt Metcalfe het opmerkelijke verhaal achter het schrijfproces van 1933.
Om voldoende tijd te hebben voor het intensieve lees- en onderzoekswerk, maar ook om zijn rekeningen te kunnen betalen, nam Metcalfe een baan aan als brugwachter in het rustige Oregon, een staat die in zijn woorden bijna lethargisch was. In zijn kleine kantoor hield hij zijn onderzoeksarchief bij en liep hij slechts vijf minuten naar buiten om voor de zeldzame boot die passeerde de brug open te zetten. Toen hij het manuscript uiteindelijk bij uitgeverijen aanbood, werd zijn levenswerk liefst 79 keer (!) afgewezen voordat het werd geaccepteerd. Dit getuigt van een bewonderenswaardig doorzettingsvermogen, en het boek werd uiteindelijk een succes.
De titel 1933 verwijst natuurlijk naar het turbulente jaar waarin de nazi’s in Duitsland de macht grepen, met 30 januari als ijkpunt: de dag waarop Adolf Hitler tot Rijkskanselier werd benoemd. Op 27 februari volgde de brand in de Rijksdag, die de nazi’s aanvoerden als reden om hard op te treden tegen hun politieke tegenstanders. Vanuit het perspectief van vijf vrij onbekende maar hooggeplaatste ooggetuigen beschrijft Metcalfe de geleidelijke ontmanteling van de Weimarrepubliek. Een korte introductie van deze getuigen:
1. William Dodd, de pas benoemde Amerikaanse ambassadeur. Als liberale democraat moest hij een tegenwicht bieden tegen de autocratische tendensen en het oplopende antisemitisme in Duitsland. Zijn diplomatieke onschendbaarheid bood Duitse politieke tegenstanders bescherming.
2. Martha Dodd, de dochter van William, die aanvankelijk verliefd werd op Duitsland en zelfs een tijdlang de grillen van Hitler verdedigde. Dit veranderde na de Nacht van de Lange Messen in 1934. Martha onderhield meerdere affaires met hooggeplaatste nazi-figuren, waaronder de twee volgende ooggetuigen.
3. Putzi Hanfstaengl, de flamboyante perschef van Hitler, verantwoordelijk voor zijn propaganda en public relations. Zijn kosmopolitische levensstijl gaf hem een uitgebreid internationaal netwerk, onder meer met buitenlandse diplomaten.
4. Bella Fromm, een joodse societyjournaliste met onweerstaanbare charme, die aanwezig was bij vele feestelijke gelegenheden van hooggeplaatste politici, inclusief Hitler zelf. Zij ervoer de gevolgen van het joodse beroepsverbod en de groeiende censuur onder propagandaminister Goebbels.
5. Rudolf Diels, de eerste chef van de Gestapo, de geheime politie onder Hermann Göring. Zijn eigenzinnige aanpak, waarbij hij regelmatig inging tegen de meedogenloze SA en het SS-elitekorps onder Himmler en Heydrich, zorgde voor spanningen. Zo liet hij bewust berichten over SS-wreedheden uitlekken naar buitenlandse pers om Hitler te bewegen de SS te beteugelen. Ondanks zijn ambities leek Diels ook enig moreel besef te hebben:
“De alwetende Diels, de best geïnformeerde man van Duitsland, moest van buitenlandse verslaggevers horen wat er in zijn eigen gevangenissen gebeurde.” Hierdoor blijft hij een raadselachtige en intrigerende figuur binnen het verhaal.
Interessant is dat, hoewel de binnenlandse Duitse pers in 1933 al streng was gecontroleerd, er via buitenlandse media nog relatief onbelemmerd informatie naar Duitsland doordrong. In het interview met Van Dis vertelde Metcalfe hoe verbaasd hij was over de hoeveelheid relevante informatie die hij in de archieven van The New York Times aantrof.
Een akelig hoofdstuk in 1933 heet ‘Martelkelders’, waarin de gruwelijkheden rond advocaat dr. Hans Litten worden beschreven. Litten had Hitler tijdens het Bierkellerputsch-proces van 1923 scherp ondervraagd en werd nadat Hitler aan de macht was gekomen daarvoor gestraft. Hij werd in de gevangenis van het concentratiekamp Sonnenburg zwaar mishandeld door de Gestapo (pag. 255-257):
“Littens eens gladde, jongensachtige gezicht was nu verwilderd, hologig en scheef. Zijn kaak en jukbeen waren gebroken, tanden kwijt, gehoor beschadigd en zijn gezichtsvermogen verminderd. Zijn been was gebroken en verkeerd gezet.”
Na zware folteringen poogde hij zelfmoord te plegen, maar overleefde dit en onderging nieuwe verhoren en mishandelingen. Zijn situatie was zo schrijnend dat medegevangenen weigerden celgenoot te zijn, en zelfs gedwongen werden hem te mishandelen:
"(...) Daarop nam hij vergif in en sneed zijn polsen door. Hij kwam echter weer bij in de ziekenzaal van de gevangenis in Moabit en kreeg te horen dat zijn ‘ondervragingen’ zouden worden voortgezet.
In Brandenburg begon Littens lijden weer van voren af aan. Zo verschrikkelijk waren de afranselingen die hij daar kreeg, dat geen van de andere gevangenen een cel met hem wilde delen. Gevangenen die cliënten van hem waren geweest, werden gedwongen hem in het gezicht te slaan, waarna de ernstig gewonde advocaat in een poel urine werd gegooid.”
Het boek laat zien hoe de afbraak van de Weimarrepubliek en de opkomst van het naziregime stapsgewijs verliepen en vooral hoe deze schaduwzijden van de geschiedenis vanuit verschillende persoonlijke perspectieven werden beleefd.
Ik was van plan om de memoires van deze vijf ooggetuigen eens op de site te publiceren, zodat meer mensen zich kunnen verdiepen in deze aangrijpende periode.
* denotes required fields.
* denotes required fields.