Anthills of the Savannah - Chinua Achebe (1987)

"Het verhaal is onze geleide; zonder zijn we blind. Bezit de blinde zijn geleide? Nee, ook het verhaal bezitten we niet; eerder bezit en gidst het verhaal ons. Het verhaal maakt dat we anders zijn dan het vee; het is het merkteken op het gezicht waarmee het ene volk zich onderscheidt van zijn buren."

Verbazingwekkend prachtig boek, het eerste dat ik lees waarbij ik echt het gevoel heb dat er een Afrikaanse stem spreekt. Zelfs letterlijk, want het wemelt van de gesproken uitdrukkingen, redevoeringen en dialogen, waarmee de orale traditie eer wordt aangedaan. Maar, en dat is de paradox, je zou Chinua Achebe tekort doen door het hierbij te laten. Anthills on the savannah is niet een Afrikaanse curiositeit maar een krachtig stuk literatuur.
Het verhaal van drie jeugdvrienden, waarvan er één tot militair dictator uitgroeit waarna hij de twee anderen steeds verder van zich vervreemt, is boeiend en wordt goed verteld. Hierbij spreken de personages de lezer moeiteloos aan als levende entiteiten, maar geeft het boek door hen tevens een meer algemeen beeld van een Afrikaanse, post-koloniale samenleving. Dit laatste wordt soms zelfs wel heel expliciet gemaakt en het is duidelijk dat Achebe als schrijver een boodschap heeft (of meerdere, want hij is nooit rechtlijnig en zeker niet prekerig), wat met name tegen het einde misschien iets te zwaar gaat doorwegen. Toch blijven de personages altijd geloofwaardig te midden van dit engagement, vooral Beatrice is groots. De bijna toevallige, uit het niets komende dood van Chris getuigt daarnaast van gedurfd schrijverschap.
Anthills of the Savannah laat zich nog het best vergelijken met Latijns-Amerikaanse literatuur. Vooral door de vrije vertelvorm, zonder een al te strakke en overdoordachte structuur, de innige band met natuur en het dagelijks leven en last but not least de sociale urgentie. Een schrijver om te koesteren.

Tot slot een staalkaart van de uitdrukkingen en zegswijzen die je in overvloed in dit boek kan aantreffen:

"[...] De haan die 's morgens kraait behoort een huishouden toe, maar zijn stem is het eigendom van de hele buurt."

"Ik weet niet waarom mijn tong er vanavond op los ratelt als een lemen schaal met ukwa-zaden die boven het vuur worden geroosterd."

"We begrijpen de huidige gewoonten en gebruiken niet helemaal, maar we leren. Een dansend masker in mijn stad zei altijd: het klopt dat ik geen Engels versta, maar als ze zeggen "pak hem", dan vertelt niemand me dat ik er zo snel mogelijk vandoor moet gaan."

"Een gezegde bij ons luidt dat de aardworm niet danst, maar dat het gewoon zijn manier van voortbewegen is."

In z'n vijfde en laatste roman behandelt Chinua Achebe de postkoloniale periode. Het zijn niet langer Europese kolonisten die problemen veroorzaken, maar Afrikanen die elkaar de duvel aandoen. Een opeenvolging van staatsgrepen en kortstondige dictaturen laat een puinhoop achter. Het fictieve land Kangan vertoont gelijkenissen met Nigeria.

Drie voormalige studiegenoten kiezen hun eigen pad. Sam wordt dictator en laat zich aanspreken als Zijne Excellentie. Chris krijgt een regeringspostje, maar keert zich algauw tegen het regime. Als dissident slaat hij op de vlucht voor de politie. Ikem wordt hoofdredacteur van een krant. Nadat hij kritiek uit op het beleid, wordt hij opgepakt en gefolterd.

De titel is een metafoor voor de overlevenden van een ramp. Na een brand in de savanne kan alles verwoest zijn, behalve enkele mierenhopen die overblijven als stille getuigen. In dit geval zijn het de vrouwen van Chris en Ikem die overleven en voor een hoopvolle conclusie zorgen na alle tragiek. Met deze roman toont Achebe aan hoe macht corrumpeert en hoe een kloof kan ontstaan tussen het gewone volk en de regerende elite. Verhalen vertellen is een manier om kennis door te geven aan volgende generaties.