La Princesse de Clèves - Madame de Lafayette (1678)

Het is even doorzetten; de eerste +/- 30 bladzijdes bestaan alleen maar uit oeverloze beschrijvingen van belangrijke en minder belangrijke figuren aan het hof. Eenmaal voorbij dat punt aanbeland, blijkt het best een onderhoudend verhaal te zijn over een vrouw die gemangeld wordt door gevoelens van zowel plichtsbesef als hartstocht.

De eerste 30 bladzijden zijn echt heel erg saai, maar wel belangrijk om de sfeer aan het hof zo wat te leren kennen. Maar daarna breekt het los en krijgen we een hartverscheurend verhaal van een vrouw die haar hartstochtelijke liefde niet kan volgen omdat ze gewurgd wordt door het klassesysteem aan het hof. Dit is een meesterwerk!

Het thema van het gearrangeerde huwelijk versus echte liefde is zo oud als de weg naar Rome. Het interessante is dat elk tijdsgewricht er weer zijn eigen draai aan geeft. In later eeuwen schuilt de tragiek vooral in de liefde die niet vrijelijk en in openbaarheid beleden kan worden. Het verstandshuwelijk als een dwangbuis voor oprechte passie. Zo ver was het nog niet toen Madame de la Fayette anoniem de eerste serieuze Franse roman schreef. In haar schets van het hofleven van een eeuw eerder, zit passie vooral zuiver moreel gedrag in de weg. Dat klinkt als zedenprekerij maar dat is het zeker niet. Het gaat de schrijfster vooral om de psychologische druk die ontstaat als het voorgeschreven of nagestreefde zedelijke gedrag conflicteert met dergelijke emoties. Trouw aan haar echtgenoot, trouw aan haar eigen waarden, zijn zaken die er voor Prinses de Clèves toe doen. Zaken die ze niet zomaar overboord zal gooien voor de eerste de beste knappe hertog die haar hoofd op hol brengt. Als je je bedenkt dat de psychologische roman nog niet bestond dan is die psychologische strijd echt knap uitgewerkt. Het titelpersonage komt er naar voren als een zelfstandige, modern aandoende vrouw, misschien nog wel meer dan veel heldinnen in Romantische literatuur.

Tegelijk leest De Prinses de Clèves ook als een sociale kritiek, want aan die psychologische balansverstoring liggen juist die verstandshuwelijken ten grondslag. Er schuilt natuurlijk veel hypocrisie in het losbandige hofleven, terwijl men tegelijkertijd zogenaamd van onbesproken gedrag is. Dat weet je weliswaar al, maar je observeert dat toch anders door de ogen van een schrijfster die zelf onderdeel uitmaakte van dit systeem.

Toch vind ik De Prinses de Clèves niet volledig geslaagd. Er komen inderdaad zeer veel bijpersonages voorbij, die vaak weinig aanvullen op de plot. Het woordgebruik is weinig divers en er worden weinig stijlmiddelen gebruikt, wat het een wat droge tekst maakt. Wel komen er verschillende motieven in voor (kijken en bekeken worden, ontvreemde eigendommen) die het een gelaagdheid geven. Tegelijk zijn dat ook net wat clichématige scènes (de afgeluisterde dialoog bijvoorbeeld). Maar ja, dat is een beetje met de kennis van nu, in de ontwikkeling van de roman is dit gewoon een mijlpaal.